Інстытут палітычных даследаванняў "Палiтычная сфера"
Ab Imperio. 2011. #1.
Агляд падрыхтаваны супрацоўнікам Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера”, сацыёлагам, кандыдатам сацыялагічных навук Аляксеем Ластоўскім.
______________________________________________________________________________________
Часопіс “Ab Imperio”, які выдаецца ў расійскай Казані – гэта своеасаблівы флагман новай імперскай гісторыі для вялізнай тэрыторыі, межы і змест якой цяжка вызначыць дакладна (ці то яна постімперская, ці то постсавецкая?), але пра нейкае пачуццё агульнасці лёсаў у жыхароў гэтых зямель усё ж можна (няхай са скепсісам) весці размову.
Часопіс выдаецца ў Казані, і такая аддаленасць ад “цэнтру” маўлення прыводзіць і да надзвычай нізкай канцэнтрацыі вялікадзяржаўнага пафасу і да паглыбленага інтарэсу да “ускраін”. Ды і “новая імперская гісторыя” тут разумеецца не як чарговае вяртанне да ўслаўлення імперскасці, а як прынцыповая зацікаўленасць у разнастайнасці і шматслойнасці імперскай прасторы. Гэтая прызма ўбірае ў сябе шмат з’яваў, якія звычайна лёгка адкідваюцца пры прачытанні гісторыі з пазіцый русацэнтрызму, дзе ўся гісторыя мае лагічны сэнс у аб’яднанні “адзінага рускага народу”, раз’яднанага выключна праз варожыя інтрыгі, і таму ўсе лакальныя адгалінаванні і адметнасці з’яўляюцца неістотнымі. Пры гэтым, прачытанне гісторыі выключна ў кантэксце нацыянальных гістарыяграфій таксама шмат у чым робіць гістарычны матэрыял простым і адналінейным, праз паслядоўнае ігнараванне падзеяў, якія ніяк нельга патлумачыць героікай змагання нацыянальных рухаў.
Часопіс “Ab Imperio” са свайго заснавання прапагандуе іншы падыход, скіраваны на аднаўленне шматмернасці і шматслойнасці мінулага. Гэта стала і галоўнай тэмай першага нумару за 2011 год – “Шматстайнасць Іншасці (Инаковости): вывучэнне Другога свету і новыя гістарычныя парадыгмы”.
Для тых, хто да гэтага часу не сутыкаўся з новай імперскай гісторыяй вельмі добрымі ўводзінамі ў стан справаў у гэтым даследчым накірунку стануць два артыкулы брытанскага гісторыка Стывена Хоў, з якіх і пачынаецца нумар. У першым артыкуле праз грунтоўны агляд найбольш дыскусійных момантаў разглядаецца стан і праблемы новай імперскай гісторыі на класічным матэрыяле (найперш Брытанскай імперыі), у другім жа мова ідзе пра тыя змены, якія адбываюцца з гэтым падыходам пры перанясенні на глебу Расійскай імперыі і Савецкага Саюза.
Але галоўнай асаблівасцю нумару стала крытычная адаптацыя посткаланіяльнай тэорыі, дзе змешваюцца як адмаўленне, так і перайманне гэтай досыць супярэчлівай інтэлектуальнай з’явы. Калі ўзгадаць, то у Беларусі на посткаланіяльную перспектыву ўскладалася шмат надзеяў у другой палове 1990-х, што ў першую чаргу адлюстравана ў спадчыне такіх часопісаў як “Фрагмэнты” і «Перекрёстки», таксама тэкстах такіх аўтараў як Ігар Бабкоў і Уладзімір Абушэнка. Таму цяжка назваць прымяненне посткаланіяльнай тэорыі да Ўсходняй Еўропы арыгінальным, але таксама нельга сказаць, што ён быў цалкам адпрацаваным у той час.
Расійскі адказ на падставовую працу Эдварда Саіда “Арыянталізм” прапануе Аляксандр Эткінд, які звяртаецца да падобных крыніцаў – знакамітых твораў брытанскіх пісьменнікаў (Дэфо, Кіплінг, Конрад) – і аналізуе, як там адлюстроўваецца вобраз не заморскіх калоній, а Расіі. З гэтых апісанняў не вымалёўваецца тая ж інтэлектуальная стратэгія панавання, якую так прыгожа дэканструяваў Саід, хутчэй, абгрунтоўваецца немагчымасць бесклапотнай эксплуатацыі напрацаванага інструментарыю пры звароце да “Другога Свету”. Для зацікаўленых жа аўтарскім падыходам Аляксандра Эткінда цікавым будзе і гутарка з гэтым вучоным, дзе пераважна абгаворваецца распрацаваная ім канцэпцыя ўнутранай каланізацыі, якая павінна патлумачыць асаблівасць працэсу мадэрнізацыі ў Расійскай імперыі.
Скептычна ставіцца да прымянення посткаланіяльнай тэорыі ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і польскі даследчык Ян Кеневіч. У сваім артыкуле пра становішча польскіх інтэлігентаў у імперскай сітуацыі і пошукі імі шляхоў супраціву (у тым ліку і праз блізкую апошнім часам для беларусаў тратэгію “маўчання”) ён абапіраецца на альтэрнатыўны падыход, які засноўваецца не на ідэі каланіяльнай палітыкі, але цывілізацыйнага ціску з боку Расіі.
Значна больш прыхільны да гэтай тэорыі ў сваім артыкуле “Каланіяльнасць, посткаланіяльнасць і “гістарычная палітыка” у сучасным Казахстане” расійскі гісторык Анатоль Рамнёў. Хоць сама назва можа крыху ўвесці і ў зман чытача, паколькі шмат месца надаецца высвятленню сапраўднага месца казахскіх зямель ў Імперыі, праз апісанне гібрыдных практыкаў, якія таксама не дужа добра ўпісваюцца ў вядомую формулу падпарадкавання каланізатарам.
Безумоўна, для беларускага чытача цэнтральным тэкстам нумару будзе артыкул Сяргея Ушакіна, які разглядае працэс адчужэння (остранения) сацыялістычнага мінулага ў Беларусі праз аналіз двух вядомых “месцаў памяці” (Хатынь і Курапаты). Зноў жа, у якасці тэарэтычнай і метадалагічнай падставы абіраецца посткаланіяльны падыход, толькі ў якасці адрозненняў паміж “класічным” паўднёваазіяцкім выпадкам і беларускай сітуацыяй пазначаецца іншая інтэлектуальная традыцыя – для мясцовых інтэлектуалаў падставай для супраціўлення сталі не працы Грамшы ці Фуко, а ўсяго толькі рамантычны нацыяналізм. Сам артыкул пакідае вельмі дзіўнае ўражанне, паколькі разуменне часу Другой сусветнай вайны як перыяду акупацыі, як на маю думку, хутчэй сыходзіць з рэабілітацыі штодзённага досведу беларусаў, якія ўласна перажылі гэтую вайну, і зусім нацягнутым тут выглядае прыпісванне такому разуменню “стратэгічнага імаралізму”. І зноў жа дыскусія пра Курапаты па версіі Ушакіна інтэрпрэтуецца як пазбаўленне “суб’ектнасці” ў дачыненні да савецкага часу, прызнанне і замацаванне сваёй падпарадкаванасці. Пры гэтым убаку пакідаецца афіцыйная стратэгія прапрацоўкі савецкага мінулага, якая папросту ўключае і падпарадкоўвае савецкі досвед задачам дзяржаўнага будаўніцтва (і дзе адчужэнне ідзе па радыкальна іншых траекторыях). Дый ніяк цяжка пагадзіцца з агульным скепсісам аўтара да пошуку іншых формаў суб’ектнасці па-за нядаўнім мінулым.
Пасля гэтага артыкулу ідзе форум з абмеркаваннем апошняй кнігі усё таго ж Сяргея Ушакіна пра патрыятызм адчаю і супольнасці страты, заснаванай на антрапалагічных даследаваннях у Барнауле. І нарэшце заканчваецца асноўная частка Ab Imperio #1/2011 артыкулам Заўра Гасімава пра літаратурныя вобразы Баку.
Таксама ў часопісе маецца досыць салідны блок рэцэнзій, з якіх зноў жа найбольш інтарэс для нашых чытачоў можа ўяўляць водгук Аляксандра Пяршая на кнігу Алега Латышонка “Нацыянальнасць – беларус”. Хоць і тут цяжка пагадзіцца з асноўнай лініяй крытыкі, дзе мова ідзе пераважна пра неадпаведнасць выкарыстоўваемай аўтарам канцэпцыі “ідэйнай нацыі” (з акцэнтам на сімвалічную пераемнасць) пастулатам сацыяльна-канструктывісцкага падыходу, які больш акцэнтуе ўвагу на дыскурсіўных разрывах і актах вынаходніцтва традыцый. Але ж радыкальная мадэрнісцкая версія – толькі адна з тэорый нацыяналізму, няхай сабе зараз самая папулярная і ўплывовая, таму пошукі Латышонка каранёў Беларусі глыбей XIX стагоддзя маюць сваю поўную рацыю з іншай оптыкі.
Часопіс Ab Imperio навогул скіраваны на развіццё дыялогу і абмену ідэямі паміж вучонымі Першага-Другога-Трэццяга свету і дэманструе досыць прывабную мадэль стварэння навуковай веды, якая можа быць карыснай і для айчынных гісторыкаў, публікацыя якіх у выданні пакуль можна сустрэць толькі спарадычна.
