Беларусь, Версальска-Рыжская сістэма і лёсы еўрапейскага міру

Бажэнцкі

Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

 

Borzęcki, Jerzy. The Soviet-Polish Peace of 1921 and the Creation of Interwar Europe. – Yale University Press, New Haven and London, 2008. – XVI+401 pp.

Агляд падрыхтаваны Аляксандрам Пагарэлым.

У мадэрнай беларускай гісторыі, афарбаванай у цёмныя адценні, няцяжка знайсці “чорныя плямы”, дзе б яны згушчаліся асабліва моцна Да такіх шматлікіх “чорных плямаў” безумоўна адносіцца і Рыжская мірная дамова. Для многіх беларусаў яна стала трагедыяй, што адчуваецца нават праз 90 год. Кніга канадскага гісторыка Ежы Бажэнцкага (Універсітэт Таронта) якраз прысвечана гэтай тэме. Кніга ўжо выдавалася ў польскім перакладзе Польскім Інстытутам Міжнародных Адносінаў у 2012 г. У Польшчы падкрэсліваецца адзначаны Бажэнцкім кампрамісны характар дасягнутых паміж бальшавікамі і палякамі дамоўленасцяў. Для нас жа важна, што яна імкнецца да шматбаковага апісання механізмаў узаемадзеяння розных удзельнікаў (не толькі Польшчы і бальшавіцкай Расіі) Польска-Савецкай вайны 1919-20 гг. і ўрэгулявання яе вынікаў.

Мэта кнігі –  даследаванне Рыжскага міру ў яго сувязі з рэгіянальным і агульнаеўрапейскім кантэкстам. Аўтар робіць гэта дзякуючы ўвядзенню новых матэрыялаў з расійскіх і польскіх архіваў. Кніга складаецца з 9 раздзелаў, два з якіх прысвечаны першым дыпламатычным кантактам палякаў з бальшавікамі, тры – перамовам у Мінску ўлетку-ўвосень 1920 г. Яшчэ тры – самім перамовам і заключэнню мірнай дамовы ў Рызе, а самы апошні ўяўляе сабой падрабязны разгляд імплементацыі пунктаў дамовы.

Кніга мае некалькі матываў, якія праходзяць праз яе. Гэта і ўнутраная супярэчнасць польскіх федэралісцкіх планаў, а разам з гэтым і прыхільнае стаўленне часткі польскай эліты да магчымай аўтаномнай Беларусі і Украіны, і бальшавіцкай ідэі сусветнай рэвалюцыі. Паводле аўтара, разбурэннем федэралісцкіх планаў стала прызнанне Польшчай Савецкай Беларусі і Украіны як умовы падпісання перамір’я ў кастрычніку 1920 г. Аўтар разам з тым перабольшвае значэнне федэралізму ў выпадку Беларусі. Беларуская дзяржаўнасць узнікла не ў кантэксце польскіх праектаў. Наадварот, яны прыстасоўваліся да факту існавання дзяржаватворчых памкненняў у беларусаў.

Аўтар дастаткова цікава, з выкарыстаннем новых дакументаў ілюструе пазіцыю бальшавікоў па беларускім пытанні. Беларусь і беларусы для бальшавікоў выступаюць выключна як разменная манета. Дастаткова выразна выступае кантраст паміж афіцыйнымі дэкларацыямі і заявамі бальшавіцкіх кіраўнікоў і тым, што гучала ў іх перапісцы як, напрыклад, Ёфе – кіраўніка савецкай дэлегацыі ў Рызе – з Чачэрыным. Беларусь, паводле тых жа Чычэрына і Ёфе, павінна была быць прадстаўлена на перамовах у асобе Чарвякова. Бальшавікі пайшлі на зліццё з РСФСР дзяржаўных структур БССР і такім чынам фармальны ўдзел БССР у рыжскіх перамовах быў забяспечаны. У беларускім пытанні Саветы гатовы былі ісці на тэрытарыяльныя саступкі, паколькі перамовы з Польшчай былі прывязаны да перамоваў з Фінляндыяй і Велікабрытаніяй.

Рыжская мірная дамова так і не была рэалізавана поўнасцю. Аднак Бажэнцкі глядзіць на яе і на Версальска-Рыжскую сістэму ўвогуле з перспектывы падзеяў 1939 г. Падзенне Польшчы азначала страту незалежнасці іншымі краінамі Усходня-Цэнтральнай Еўропы. Ежы Бажэнцкі адназначны ў сваёй ацэнцы наступстваў дамовы для беларусаў, якая спадабаецца далёка не ўсім: падзел беларускіх земляў меў станоўча значэнне, бо сёння менавіта ў Заходняй Беларусі ідэя нацыянальнай незалежнасці мае найбольшую падтрымку.

І тым не менш, аўтара ўсё ж цяжка папракнуць у няўвазе да дэталяў. Для дыпламатычнай і палітычнай гісторыі Беларусі такі падыход неабходны для лепшага разумення механізмаў і працэсаў, якія прывялі да замацавання Беларусі на мапе Еўропы.

Check Also

Аб’яўленне збору публікацый на прэмію Кангрэса адкладаецца да 20 лютага 2019

Аб’яўленне збору намінацый намінацый на Прэмію за найлепшую навуковую публікацыю ў галіне сацыяльных і гуманітарных дысцыплін ...

Яндекс.Метрика