У ідэалагічным працэсе: неўтаймаваная плынь фактаў і ідэй

scan_pic0003Слука, О. Г. (2010). Идеологические процессы в Беларуси. Минск: РИВШ. 220 с.

Агляд падрыхтаваны супрацоўнікам Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” Андрэем Асадчым.

Кніга доктара гістарычных навук, прафесара Беларускага дзяржаўнага універсітэта Алега Слукі накіравана на аналіз ідэалагічных працэсаў у сучаснай Беларусі. Праца заяўлена як навуковае выданне і рэкамендавана рэдакцыйна-выдавецкім саветам «Рэспубліканскага інстытуту вышэйшай школы». З анатацыі да кнігі мы можам даведацца, што праца «адрасавана студэнтам і выкладчыкам універсітэтаў, слухачам павышэння кваліфікацыі ў сістэме Міністэрства адукацыі, практычным работнікам ідэалагічнай «вертыкалі» Рэспублікі Беларусь, усім, хто вывучае працэсы фарміравання, развіцця і рэалізацыі інавацыйнай ідэалогіі беларускай дзяржаўнасці» (с. 2).

Сваю кнігу «Ідэалагічныя працэсы ў Беларусі» Слука ўяўляе «арганічным працягам навуковага пошуку эфектыўных форм і метадаў рэалізацыі ідэалогіі беларускай дзяржаўнасці як сістэмы ідэй арганізацыі грамадства і кіравання дзяржавай» (с. 5).

Звяртаючыся непасрэдна да сваёй працы, Слука адзначае, што мэта кнігі – «спроба вывучыць развіццё ідэалагічных працэсаў у сучаснай Беларусі, паказаць ступень іх уплыву на самыя важныя сферы жыццядзейнасці грамадства і дзяржавы» (с. 8). Аўтар спрабуе высветліць спецыфіку фарміравання грамадзянскай супольнасці і патлумачыць неабходнасць фарміравання новай культурнай прасторы. Слука пазначае, што ў сваёй кнізе звяртаецца да прац «вядомых айчынных навукоўцаў» (с. 8), сярод якіх Я. Бабосаў, Г. Васілевіч, Л. Землякоў, М. Ермаліцкі і інш.

Тым не менш, уводзіны кнігі пакідаюць больш пытанняў, чым адказаў. Якім жа чынам аналізаваліся ідэалагічныя працэсы ў Беларусі? Якія храналагічныя межы дадзенай працы? Якая метадалогія была выкарыстана аўтарам? Пытанні можна задаваць далей, і далей. Таксама не зусім зразумела, хто з названых «навукоўцаў» даследаваў дадзеную праблематыку і ў якіх тэкстах можна знайсці напрацоўкі? Якія пытанні ў дадзенай праблематыцы з’яўляюцца найбольш актуальнымі на дадзены момант?

Да гістарыяграфіі праблемы аўтар не звяртаецца наогул (акрамя згадкі вышэй пазначаных прозвішчаў), адзначыўшы толькі, «што к даследаванню непасрэдна ідэалагічных працэсаў у Беларусі названыя і іншыя аўтары не звярталіся» (с. 9).

Першы раздзел кнігі прысвечаны агляду геапалітычнага кантэксту беларускай ідэалогіі. Аўтар крытычна ставіцца да працэсаў, якія адбываюцца на міжнародным узроўні. Адмоўным працэсам называецца зацвярджэнне ў сучасным свеце ідэалогіі глабалізацыі, якая прывяла да распаду СССР і ўсёй сацыялістычнай сістэмы, а таксам паступовага перадзелу сферу ўплыву ў свеце. Крытыку Расіі і Беларусі з боку Захаду Слука называе «канфліктным «клікушэтствам» марыянеткавых дзяржаў і ўрадаў, якіх выкарыстоўвае сусветная рэакцыя для лаянкі на слана» (с. 12). Крытыкуючы замежную палітыку Злучаных Штатаў, аўтар абвінавачвае ЗША ў прымяненні «сярэднявечнай палітыкі» (с. 13).

Сучасную мадэль светабудовы Слука называе імперыяй, адзначаючы, што «імперыя змагаецца за непадзельнае ўладанне светам» (с. 26). Гэтая барацьба выклікае неабходнасць адэкватнага адказу, на што і накіравана дзейнасць СНД. Пры гэтым падаецца, што ліберальная мадэль эканомікі з’яўляецца сусветным злом. Ліберальная эканоміка ставіцца ў адзін шэраг з распустай і «воровским» перадзелам.

Назва другога раздзелу – «Метадалогія фарміравання сучаснай культурнай прасторы» – не адпавядае зместу і ўводзіць чытача ў зман. Пра метадалогію даследавання ў раздзеле ніякай гаворкі не ідзе. У дадзенай частцы кнігі аўтар спрабуе абгрунтаваць неабходнасць фарміравання новай культурнай прасторы ў Беларусі, што неабходна для далейшага развіцця краіны.

Даючы сваю ацэнку беларускай сістэмы адукацыі, падкрэсліваецца неабходнасць яе рэфармавання. Слука адзначае непаспяховасць спробы увядзення дванаццацігадовай школы, палавінчатасць пераходу на трохузроўневую падрыхтоўку (бакалаўр-магістр-доктар). Значную праблему аўтар бачыць у міграцыі навукоўцаў, якую называе рабаваннем кадраў. Для выхаду з існуючай сітуацыі прапануецца шэраг мер, сярод якіх перавод школы на дванаццацігадовую адукацыю і нацыяналізацыя праграмы адукацыі праз развіццё і вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і літаратуры.

Кажучы пра неабходнасць выхавання беларусаў-патрыётаў, Слука раптам пераходзіць на “нацыянальныя” пазіцыі, што зусім не характэрна для афіцыйнай дзяржаўнай ідэалогіі. Аўтар адзначае значнасць беларускай мовы. Мова называецца адметнай рысай народа, інструментам захавання і развіцця беларускай нацыі, неабходнасць грунтоўнай распрацоўкі канцэпцыі нацыянальнай гісторыі. Вытокі дзяржаўнасці аўтар бачыць у Полацкім княстве – «нашай старажытнай культурнай жамчужыны» (с. 78), традыцыі і дасягненні якога прадвызначылі існаванне «беларускага Вялікага княства» (с. 78). Вялікае княства Літоўскае называецца беларускай феадальнай дзяржавай, згадваецца «залаты век» росквіту нацыянальнай беларускай культуры і навукі.

Трэці раздзел кнігі прысвечаны Нацыянальнай ідэі і разгляду асноўных яе складнікаў. Нацыянальнай ідэі надаецца значная роля ў будучым развіцці краіны: «Нацыянальная ідэя – гэта магістральны накірунак руху беларускага народа ў новую тысячагадовую гісторыю» (с. 133). Рэалізацыя Нацыянальнай ідэі, на думку аўтара, дазволіць дасягнуць устойлівай эфектыўнай эканомікі і высокай інтэлектуальнай культуры, дзе значная роля будзе надавацца сацыяльнай справядлівасці.

Чацвёрты раздзел кнігі прысвечаны ролі камунікацыі і СМІ. Слука кажа пра неабходнасць фарміравання нацыянальнай інфармацыйнай прасторы, адзначае неабходнасць ідэалагічнай скіраванасці нацыянальных сродкаў масавай інфармацыі, асновай фарміравання нацыянальнай інфармацыйнай прасторы называе Нацыянальную ідэю – «усведамленне беларускім народам свайго гістарычна-аб’ектыўнага шляху да свабоды і справядлівасці» (с. 158). Тры кампаненты Нацыянальнай ідэі: свабода, незалежнасць і справядлівасць – гэта ідэал сучаснага беларускага грамадства, які павінен стаць ідэалагічным напрамкам дзейнасці СМІ ў Беларусі.

На думку аўтара, ідэалогія беларускай дзяржаўнасці ўгрунтаваная ў гісторыі краіны, яе культуры і каштоўнасцяў народа і з’яўляецца стратэгіяй развіцця. Насычаная ідэалогіяй беларускай дзяржаўнасці інфармацыйная прастора – гэта моцны інстытут фармавання новага грамадства. Дзякуючы СМІ адбываецца замацаванне ў масавай свядомасці ідэалагічнай формулы: «ідэалогія беларускай дзяржаўнасці – гэта ідэалогія грамадства, у якім дзяржава з’яўляецца механізмам выканання яго інтарэсаў» (с. 176).

У апошнім пятым раздзеле кнігі Слука спрабуе разгледзіць феномен грамадзянскай супольнасці.

Праз фарміраванне грамадзянскай супольнасці ў Беларусі Слука бачыць шлях узмацнення «маладой дэмакратыі» ў краіне. Кажучы пра заканамернасць развіцця беларускай нацыі і дзяржавы, аўтар звяртаецца да перыяду існавання савецкай улады, якая «аказала вызначальны ўплыў на станаўленне дэмакратычнай свядомасці грамадзян і развіццё прынцыпаў нацыянальнай дзяржаўнасці» (с. 206).

Працу Слукі безумоўна нельга назваць навуковым выданнем. Нельга назваць дадзеную працу і шараговым падручнікам па дзяржаўнай ідэалогіі. Кніга адлюстроўвае аўтарскае бачання развіцця краіны і ролі ў гэтым працэсе ідэалогіі. Тэкст пакідае супярэчлівыя пачуцці. З аднаго боку аўтар спрабуе актуалізаваць шматлікія праблемныя пытанні. Пры гэтым дазваляе сабе даволі крытычныя і смелыя выказванні ў бок сучаснага стану рэчаў. З іншага боку Слука ідэалізую дзяржаўную беларускую ідэалогію, бачыць у ёй рашэння ўсіх праблем, дазваляе кпіны ў бок ідэалагічных апанентаў. Трэба адзначыць інфармацыйную грувасткасць выдання. Чытаючы кнігу, часам цяжка знайсці адзіную логіку наратыву.

Паўстае пачуццё, што аўтар свядома імкнуўся прадэманстраваць сваю «абазнанасць» па розных праблемах. Але ў выніку атрымалася напісаць аб усім і часам не аб чым. Кніга вельмі нагружана ідэалагічнымі штампамі. Эмацыйнасць у выказваннях і ацэнках не надае перавагаў, а своеасаблівы стыль падачы інфармацыі і месцамі залішняя пафаснасць не дае падстаў казаць пра значную літаратурную якасць тэксту.

Check Also

Аб’яўленне збору публікацый на прэмію Кангрэса адкладаецца да 20 лютага 2019

Аб’яўленне збору намінацый намінацый на Прэмію за найлепшую навуковую публікацыю ў галіне сацыяльных і гуманітарных дысцыплін ...

Яндекс.Метрика