№14/2010 ISSN 1819—3625 №14, 2010 © Пачынаючы з 1994 г. Беларусь ідзе шляхам развіцця, які значна адроз ніваецца ад таго, якім крочаць яе суседзі. Хоць адкат Беларусі да аў тарытарызму не унікальны ў межах СНД, аднак беларускі выпадак мае пэўныя асаблівасці, унікальныя для Еўропы. Даследуючы дзяржаўнае бу даўніцтва ды ідэнтычнасць, гэты артыкул спрабуе прасачыць палітыч ную традыцыю, з якой ідэнтыфікуе сябе беларускі рэжым, акрэсліць, як ён выкарыстоўвае рэферэнцыі, мову і сімвалізм для нацыятварэння.
У 1994–2002 гг. беларускі рэжым праводзіў палітычную лінію рэінтэг рацыі з Расіяй. Пачынаючы з 2003 г. робіцца акцэнт на беларускім су верэнітэце як аснове для ідэнтыч насці, які суправаджаецца канстру яваннем міфаў, скіраваных на кан салідацыю дзяржавы. Стварэнне на цыянальнай міфалогіі артыкулю ецца, паводле савецкай традыцыі, у тэрмінах дзяржаўнай «ідэалогіі».
Пэр Андэрс Рудлінг Лукашэнка і «чырвонакарычневыя»: дзяржаўная ідэалогія, ушанаванне мінулага і палітычная прыналежнасць 1 Палітычнае выкарыстанне гістарыч най «ідэалогіі» беларускім рэжымам было настолькі гнуткае, што нека торыя аглядальнікі ўзнялі пытанне, ці можа гэта наогул называцца ідэ алогіяй, ці гэта проста інструмент аўтарытарнага папуліста, галоўная мэта якога – захаваць уладу (гл., на прыклад: Leshchenko, 2008; Ioffe, 2007a; Marples, 2007).
Для апісання нетыповага рэжыму Лукашэнкі выкарыстоўваўся шэраг ярлыкоў 2 . Стывэн Ік і Тарас Кузё ак рэсліваюць беларускі рэжым як «сул танізм», параўноўваючы Лукашэнку з Чаўшэску і Кім Ір Сэнам і сцвяр джаючы, што «султанісцкім рэжымам бракуе якой-кольвек кіроўнай ідэалогіі […] Няма апазнавальнай кіроўнай ідэалогіі, якая б падтрымлівала рэжым Лукашэнкі ў Беларусі» (Eke & Kuzio, 2000: 531).
Падобную пазіцыю займае Дэйвід Марплз, вызначаючы такую палітыку як «лукашызм» – працяглы перы1 Аўтар выказвае падзяку ананімнаму рэферэнту за дэталёвую і канструктыўную крытыку і зваротную сувязь.
2 Ад «султанізму», «дыктатуры», «дэмакратычнага цэнтралізму» да «лукашызму» (Marples, 2006; Eke & Kuzio, 2000; Ioffe, 2003a; Leshchenko, 2004; Lindner, 2002).
91 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
яд знаходжання пры ўладзе без істотных ідэяў ці ініцыятываў, што дазволіла Беларусі бязмэтна дрэйфаваць у плане сацыяльнага і эканамічнага развіцця» (Marples, 2007:
66). Марплз адзначае, што «цяжка зрабіць якую-кольвек станоўчую выснову наконт перспектываў лукашэнкаўскага рэжыму» , і задаецца пытаннем, «ці мае адміністрацыя Лукашэнкі наогул якуюсьці палітычную візію» . Марплз апісвае палітыку Лукашэнкі як «нацыянальны нігілізм, адзіная магчымая мэта якога – працягваць да бясконцасці персанальную ўладу адной асобы – Аляксандра Лукашэнкі» (Marples, 2007: 65).
Рыгор Іофе сцвярджае, што «Беларусь – краіна з няскончаным працэсам нацыятварэння» , і Лукашэн ка ўвасабляе гатунак беларускага нацыяналізму, які супадае з самаўс прыняццем, ментальнасцю і спадзя ваннямі шматлікіх простых белару саў (Ioffe, 2007a: 54, 55). Падобным чынам Наталля Лешчанка звяртае ўвагу на тое, што «Лукашэнка ніколі не фармуляваў яснай візіі развіцця дзяржавы» , але ў адрозненне ад на цыянальнай апазіцыі, якая адмаўляе ўвесь савецкі перыяд як трагічную памылку, Лукашэнка пабудаваў сваю «ідэалогію» на памяці пра «залатое мінулае» (Leshchenko, 2004: 337, 339, 340).
Калі Лукашэнка і мае «ідэалогію», то яна непаслядоўная і асабліва сла бая ў сферы вызначэння перспек тываў на будучыню. «Праваслаўны атэіст», паводле ўласнага вызначэн ня, Лукашэнка акрэсліў панславізм як «дзяржаўную ідэалогію Беларусі» (Mikhailisko, 1997: 259), а сваю экана мічную праграму – як «рынкавы са цыялізм» (Marples, 2006: 356). Вызна чальнаю рысаю рэжыму Лукашэнкі ёсць сумяшчэнне эмацыйных зваро таў да слаўнага мінулага з палітычны мі рэпрэсіямі і запалохваннем апазі цыі (Marples, 2006: 356–357; Rudling, 2009b: 199–226).
I. Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 г.
была даволі няўклюдным нацыят ворчым міфам для БССР. Савец кая ўлада ў Беларусі ўсталявалася ў рэкордныя тэрміны, але з нязнач ным удзелам мясцовага насельніц тва, чыя палітычная і нацыянальная актыўнасць была невялікая. Сярод бальшавіцкага кіраўніцтва было мала беларусаў. Беларускую палітычную эліту вабілі хутчэй ідэалы, блізкія да народніцтва ці традыцыі эсэраў (Не дасек, 1954: 64). Нягледзячы на знач нае падтрыманне камунізму ў Заход няй Беларусі міжваеннага перыяду (Snyder, 2005: 75), нават прасавецкія беларускія газеты ўтрымлівалі вель мі мала згадак пра Кастрычніцкую рэвалюцыю.
Другая сусветная вайна ёсць нату ральным цэнтральным пунктам для выбудоўвання беларускай ідэнтыч насці. Падобна, не было іншай гіста рычнай падзеі, якая б мела мацней шы ўплыў на сучасную Беларусь, чым гэты глыбока траўматычны канфлікт, які ў Беларусі ўсё яшчэ называюць Вялікаю Айчыннаю вайною. Рэспуб ліка страціла да траціны насельніц тва: да пачатку вайны ў Беларусі жылі 92 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект 9,2 млн чалавек. Напрыканцы 1945 г.
насельніцтва зменшылася да 6,3 млн.
У 1947 г. насельніцтва Беларусі скла дала 7,22 млн чалавек 3 .
Да гэтых лічбаў можна дадаць ах вяраў палітычнага тэрору 1930 х гг., які закрануў да 500 тыс. чалавек, або 10 % насельніцтва БССР у межах да 1939 г. (Дзярновіч, 2001: 17), у тым ліку каля 90 % інтэлігенцыі БССР (Платонаў і Коршук, 2001: 24). Гэтыя лічбы не ўключаюць каля 300 тыс. ча лавек, дэпартаваных на ўсход у 1939– 1941 гг., ці 100 тыс. – у 1941–1947 гг.
І яшчэ 50 тыс. калабарантаў адступілі на захад разам з нямецкім войскам (Gerlach, 1999: 1159).
Вялікая Айчынная вайна ста ла ўлюбёным сярод савецкіх ўладаў маркерам беларускай ідэнтычнас ці. Факусаванне ўвагі на ваенных подзвігах і гераізме мела шмат пе равагаў з перспектывы савецкага кіраўніцтва Беларусі. Усталёўваўся гераічны нацыянальны міф, які быў адначасова і нацыянальны, і савецкі.
Савецкая прапаганда ўслаўляла бе ларускія ваенныя подзвігі. Суполь ныя пакуты, супраціў і вызваленчая перамога паказваліся як падзеі, што аднавілі і замацавалі повязь белару саў з «братнім» рускім народам і вя лікаю савецкаю сям’ёю. У той жа час, савецкая рэпрэзентацыя, асабліва часоў позняга сталінізму, наўмысна выключала і маргіналізавала ролю палякаў і габрэяў у супраціве Гітлеру (Kostyrchenko, 1995: 13–29; Weiner, 2001: 191–235, 350).
Вызвольная перамога над на цысцкаю Нямеччынаю, паводле не каторых аналітыкаў, набыла для бе ларусаў значэнне, падобнае да свец кай рэлігіі, укаранёнай у міфалагіч ным наратыве пра трыумф Дабра над Злом 4 . Як гістарычная падзея гэтая перамога апісвалася ў амаль рэлігій ных маніхейскіх тэрмінах – як пера мога святла над цемраю, дабра над злом, жыцця над смерцю. Яна такса ма несла наўпроставыя палітычныя выгоды. Лідэры пасляваеннай БССР паходзілі з партызанскага руху, таму ўслаўленне ваенных подзвігаў дапа магло эліце заручыцца палітычным даверам і забяспечыць легітымнасц ь.
Дзяржава шмат высілкаў надава ла афіцыйнаму ўшанаванню памяці вайны. Культ вайны ахапіў усе пласты грамадства, усе сферы жыцця. Ме марыялы ў гонар палеглых на вайне і ўслаўлення перамогі стаялі ў абса лютнай большасці беларускіх населе ных пунктаў.
Нацыянальная мабілізацыя ў Бе ларусі – адносна новы феномен.
Мадэрная «нацыянальная» сама свядомасць яшчэ не мела масавага прызнання, калі прыкладна ў 1930 г.
беларускі нацыянальны рух падавілі 3 Паводле падлікаў Крыстыяна Герлаха, агульная колькасць забітых на тэрыторыі БССР падчас вайны складала паміж 2,3 і 2,4 млн чалавек (Gerlach, 1999: 1158– 1159).
4 Інтэрпрэтацыя Вялікай Айчыннай вайны як змагання дабра са злом ёсць таксама часткай украінскага і расійскага дыскурсаў (Kostenko, Androshenko & Males, 2004:
291).
93 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
ўлады з абодвух бакоў польска са вецкай мяжы 5 .
Пасля вайны БССР ператварыла ся з адной з найменш развітых тэры торыяў Расійскай імперыі ды Савец кага Саюзу ў адну з найбольш індус трыялізаваных (Ioffe, 2004; Marples, 2005). Сёння шмат якія людзі сталага веку згадваюць час кіравання Пятра Машэрава (1965–1980), калі БССР была адным з самых хуткіх паводле развіцця рэгіёнаў Савецкага Саюзу, як зорны час рэспублікі.
Вялікую частку беларускага на сельніцтва, якая загінула падчас вай ны, кампенсаваў наплыў рабочых і прафесіяналаў з іншых частак СССР, што ўмацавала «інтэрнацыяналісц кі», то бок савецкі характар рэспуб лікі (Мацузата, 2005: 98). Ваенна пра мысловы комплекс займаў значнае месца ў эканоміцы БССР. На момант аднаўлення незалежнасці палова бе ларускай прамысловай вытворчасці была звязаная з абарончаю сфераю (Umbach, 1993: 6).
У эпоху Хрушчова і Брэжнева Мінск быў горадам адноснага даб рабыту са стабільнымі пастаўкамі харчовых прадуктаў. Высокі ўзровень жыцця ў БССР прыцягваў шматлі кіх савецкіх вайскоўцаў адстаўнікоў, якія ператварылі рэспубліку ў нешта кшталту «савецкай Фларыды» (Феду та, 2005: 107; Зенькович, 2005: 17–18, 134). З матэрыяльным дабрабытам прыйшла і стабільнасць. Алесь Ада мовіч параўнаў савецкую Беларусь з Вандэяй. Падобна, як Вандэя была найбольш манархісцкая з правінцыяў Францыі, БССР была найбольш зада воленая і найбольш савецкая з усіх рэспублікаў (Федута, 2005: 23). Бела русь і да гэтага часу мае найбольшую колькасць вайскоўцаў пенсіянераў ся род усіх краінаў СНД. Сёння памер гэтай групы разам з сем’ямі складае каля 600 тыс. чалавек, і яна мае іс тотны ўплыў на палітычны клімат у рэспубліцы (Eke & Kuzio, 2000: 523 547; Ioffe, 2003a: 537).
Да канца 1980 х гг. у БССР фак тычна не існавала нічога падобна га да грамадзянскай супольнасці.
Сталінскія чысткі, спадчына Вялікай Айчыннай вайны і шпаркая паслява енная ўрбанізацыя – усе гэтыя факта ры паспрыялі фармаванню ідэальнай рэспублікі, палітычна саветызаванай і лінгвістычна русіфікаванай. Напры канцы 1980 х гг. 69 % – самая высо кая лічба сярод савецкіх рэспублі каў – называлі сябе «савецкімі» людз ь мі (Rudling, 2008: 61).
5 У 1920 я гг. беларускія нацыянальныя дзеячы і савецкія перапісчыкі былі расчара ваныя «адсутнасцю нацыянальнай свядомасці» ў беларускіх сялянаў. Беларускія сяляне часам давалі савецкім інспектарам «няслушныя» адказы на пытанне пра сваю нацыянальнасць. Сяляне, якія мелі рэлігійную ідэнтычнасць, часта казалі пра каталіцкую і праваслаўную канфесіі як «польскую» і «рускую» веру ды ідэнтыфі кавалі сябе з адною ці другою. Яны часам выступалі супраць «карэнізацыі», адмаў ляючы беларускую мову як «хлопский язык» ці «сабачую мову», непрыдатную для выкарыстання за межамі вёскі. У 1929 г. беларускія сяляне – па беларуску – усё яшчэ маглі тлумачыць савецкім прадстаўнікам, што яны размаўляюць толькі па руску (Rudling, 2009a: 40, 162, 228; Hirsch, 2005: 11).
94 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект У траўні 1991 г. 82,7 % выбарнікаў – найбольшая колькасць сярод усіх рэ спублікаў, акрамя сярэднеазіяцкіх – прагаласавалі за захаванне і аднаў ленне саюзу (Ковкель и Ярмусик, 2000: 576; Eke & Kuzio, 2000: 527).
Аднак менш як праз шэсць месяцаў рэспубліка была змушаная да неза лежнасці (Фурман, 1998: 4).
Біл Клінтан, наведаўшы Беларусь у студзені 1994 г., быў здзіўлены з паўсюднай прысутнасці савецкай сімволікі ды заўважыў, што Беларусь ёсць найбольш кансерватыўнаю з усіх рэспублікаў былога СССР (Зень кович, 2005: 134, 251).
II. Лукашэнка і «чырвонакарычневыя» палітычныя сілы Супраціў гарбачоўскай перабудо ве ўзварушыў разнастайны пратэс тны рух, які ахапіў тых, хто меў на стальгію па Саветах, а таксама манар хістаў, мілітарыстаў і славянафілаў нацыяналістаў. Узнікшы як рэакцыя на эканамічную шокавую тэрапію і роспуск савецкіх інстытуцыяў, з якімі шматлікія людзі сябе ідэнты фікавалі, гэты рух не меў кансістэн тнай ідэалагічнай праграмы, і яго ча сам называлі «чырвона карычневым».
Каля 1990 г. расійскі аўтар Юрый Бондараў ініцыяваў рух «Адзінства», скіраваны на захаванне існага савец кага ладу. Пры падтрыманні міліта рыстаў, такіх як Аляксандр Праханаў, гэтая група згуртавалася вакол часо пісу «День» (з 1994 г. – «Завтра»), які быў у адкрытай апазіцыі да прапера будовачнай «Литературной газеты» (Ljunggren, 1992: 18).
Гэты рух стаўся істотнаю сілай у расійскім палітычным жыцці на па чатку 1990 х гг., прывабіўшы такія палітычныя фігуры, як віцэ прэзідэ нта Расіі Аляксандра Руцкага, стар шыню расійскай Камуністычнай пар тыі Генадзя Зюганава, кансерватыў нага нацыяналіста Сяргея Бабурына ды інш.
Яны ўсхвалялі савецкую дзяржаву, войска і партыю як носьбітаў расій скіх славы і магутнасці. На іхных мітынгах і дэманстрацыях партрэты Сталіна суседнічалі з выявамі Міка лая ІІ. Савецкія сцягі луналі разам з чорна жоўта белымі баявымі харуг вамі Расійскай імперыі, што сімвалі завала пераемнасць расійскіх гонару і славы.
Рэзка варожыя да радыкальных зменаў, нацыянальна патрыятычныя ці «чырвона карычневыя» сілы ін тэрпрэтавалі Кастрычніцкую рэва люцыю і перабудову як праяўленні дэструктыўных сілаў. З іншага боку, яны разглядалі Савецкі Саюз і эпоху Сталіна як легітымных пераемнікаў Расійскай імперыі (Ljunggren, 1992:
20–21). Замест таго, каб быць рухам з ясна вызначанымі палітычнымі мэ тамі, «чырвона карычневыя» ці на цыянал бальшавікі зрабіліся ў Расіі шырокім пратэстным рухам супраць капіталізму, лібералізму, НАТО і За хаду (Dahl, 2006: 217).
Сталінізм з яго ідэяй сацыялізму ў адной асобна ўзятай дзяржаве, гла рыфікацыяй арміі ды «айчыннай вай ны» і «антысіянісцкаю» рыторыкаю складана пазначыць на традыцыйнай 95 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
6 Нягледзячы на тое, што вайна паміж нацысцкаю Нямеччынай і СССР стварыла шырока распаўсюджанае ўяўленне, што сталінізм і фашызм ёсць палітычнымі супрацьлегласцямі, у асобнай колькасці выпадкаў гэтыя два «канцы» палітычнага спектру сыходзіліся (Gross, 2006: 224).
7 Наконт пытанняў ідэалогіі «чырвона карычневых» расійскіх аўтараў і публіцыстаў гл.: Ljunggren, 1992; Laqueur, 1993.
для палітыкі шкале «левыя–правыя» (Dahl, 2006: 212). Такія азначэнні, як кансерватары, фашысты і фунда менталісты, не пасуюць для апісан ня гэтай шматграннай групы, якая належыць адначасна да абедзвюх крайніх кропак палітычнага спектру (Ljunggren, 1992:16) 6 .
У Беларусі сілы расійскага на цыяналізму гуртаваліся вакол газе таў «Славянские ведомости», «Русь Белая», «Личность» і «Славянский набат». Некаторыя з галоўных прад стаўнікоў гэтага руху, такія як Леў Крыштаповіч і Эдуард Скобелеў, былі сярод ранніх прыхільнікаў Лукашэн кі і занялі пасады ў ягонай адмініст рацыі (Ластоўскі, 2010). Падобна да сваіх «чырвона карычневых» адна думцаў у Расеі, яны вельмі варожа ставіліся да Захаду. У іхным маніхей скім светапоглядзе цэнтральнае мес ца займалі ідэалізм, дуалізм, тэорыі змоваў і эсхаталогія. Яны супраць пастаўлялі несапсаваную, нескажо ную, духоўную, калектывісцкую рус кую ці ўсходнеславянскую грамаду і карумпаваны, матэрыялістычны, павярхоўны і бяздушны Захад, які ў іхным уяўленні часта асацыяваўся з сіянісцкімі ды масонскімі змовамі дзеля сусветнага панавання.
Русацэнтрысты ідэалізавалі Лу кашэнку як чалавека з народу, ха рызматычнага лідэра, які рэалізуе народныя інтарэсы. Лукашэнка пачаў увасабляць якасці ўсходнеславянс кіх народаў: яго малявалі як збаўцу, адраджэнца ўсходніх славянаў, які супрацьстаяў заходнім звадам, скіра ваным супраць Беларусі ды славян скага свету. Русацэнтрычныя нацы яналісты звязвалі БНР са здрадаю, а яе дзеячаў лічылі «пятаю калонаю», нацысцкімі калабарантамі, здрадні камі радзімы, адмаўлялі захапленне спадчынаю Вялікага княства Літоўс кага. Замест гэтага русацэнтрысты акцэнтавалі ўвагу на яднаючым ха рактары Кіеўскай Русі для ўсіх усход ніх славянаў і спрабавалі рэабілітава ць Сталіна (Ластоўскі, 2010).
У вялікай ступені Лукашэнка збу даваў свой папулісцкі палітычны мэ сыдж на савецкай настальгіі ды пе раняў вонкавыя формы і палітычны сімвалізм антыперабудовачнага руху.
З самага пачатку сваёй палітычнай кар'еры Лукашэнка патураў гэтаму так званаму чырвона карычневаму руху 7 . У адказ рух падтрымліваў пла ны Лукашэнкі наконт саюзу з Расіяй, імкнучыся адрадзіць СССР у той ці іншай форме (Шушкевіч, 2002: 56).
Лукашэнка быў адным з засна вальнікаў так званага Народнага Руху Беларусі (НРБ), парасонавай аргані зацыі прасавецкіх і камуністычных сілаў, створанай як супрацьвага ан тырасійскаму Беларускаму Народ наму Фронту (БНФ). Хоць НРБ як арганізацыя пакінуў няшмат слядоў у 96 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект беларускай гісторыі, ён даў платфор му для пачатку палітычнай кар'еры Лукашэнкі. Восенню 1993 г. НРБ ар ганізаваў так званы Кангрэс народаў СССР у Мінску, на якім сабраліся праціўнікі перабудовы з усіх куткоў былога Савецкага Саюзу (сярод вя домых імёнаў – Ніна Андрэева і Ягор Лігачоў 8 ). Лукашэнка, прадставіўшы ся як «савецкі беларус» (Федута, 2005: 174), выступіў з эмацыйнаю прамоваю, у якой асудзіў снежань скую Белавежскую дамову 1991 г., што паклала канец Савецкаму Саюзу, і запатрабаваў, каб яе падпісантаў – Ельцына, Краўчука і Шушкевіча – па каралі за разбурэнне СССР.
Упершыню Лукашэнка сустрэў ся з вялікай аўдыторыяй. А тыя, хто настальгаваў па Саюзе, сустрэлі ма ладога, энергічнага аратара (Федута, 2005: 87–88). У жніўні 1993 г. Лука шэнка паўтарыў свой пасыл, сцвер дзіўшы, што «дзяржаўнае адзінства былым рэспублікам [Савецкага] Саюзу патрэбнае як паветра […] Народ разумее, што [Белавежская] змова – гэта злачынства. І вінаватыя ў ім – прэзідэнты, былыя кіраўнікі Расіі, Украіны і Беларусі» (Степанен кo, 1994) 9 .
У траўні 1994 г. Лукашэнка агучыў свой мэсыдж у Маскве, дзе ён, на за прашэнне нацыянал бальшавіцкай фракцыі «Российский Путь» Аляк сандра Няўзорава 10 і вышэй згадана га Бабурына, выступіў у Дзяржаўнай Думе, заклікаўшы да стварэння су польнага парламенту трох «братніх» славянскіх народаў (Федута, 2005:
148) У сакавіку 1994 г. Беларусь пры няла новую канстытуцыю, паводле якой маладая дзяржава ператва рылася ў прэзідэнцкую рэспубліку.
Падчас перадвыбарчай кампаніі на першых беларускіх прэзідэнцкіх вы барах нацыянальна арыентаваныя кандыдаты падзяліліся паміж памя ркоўнымі і радыкаламі, у той час як наменклатура падтрымлівала даволі нехарызматычнага Кебіча.
Аўтсайдэр Лукашэнка пазіцыяна ваў сябе як абаронцу старога звык лага ладу. Ягоная кампанія атрымала перавагі, дзякуючы падзелу ў нацы янальным руху і дэзарыентацыі, якая паралізавала старую наменклатуру.
Лукашэнка па майстэрску звязаў са вецкую аднаўленчую рыторыку з папулісцкай антыкарупцыйнай кам паніяй, называючы сябе простым і шчырым чалавекам з народу (Федута, 2005: 102–108). Папулісцкі мэсыдж закрануў стрункі ў сэрцах вялікай часткі беларускага электарату. Пры яўцы 69,9 %, Лукашэнка быў абраны прэзідэнтам у другім туры выбараў, 8 Ягор Лігачоў быў міністрам сельскай гаспадаркі пры Гарбачове і адкрыта выказ ваўся супраць перабудовы. Ніна Андрэева, прафесар фізікі з Ленінграду, у сакавіку 1988 г. апублікавала ў «Савецкай Расіі» артыкул у абарону Сталіна і асудзіла пера будову (Андреева, 1988. Перадрукавана ў: Андреева, 1993: 11–24).
9 Аўтар цытуе інтэрв’ю, якое Лукашэнка даў газеце «Правда» ў жніўні 1993 г.
10 Аляксандр Няўзораў быў і ёсць папулярным «нацыянальна патрыятычным» жур налістам і палітыкам з Санкт Пецярбургу. Выступаючы супраць кіроўных колаў падчас перабудовы, Няўзораў у палітычным сэнсе перайшоў ад антыкамуністыч нага манархізму да нацыянал бальшавізму (Laqueur, 1993: 269).
97 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
атрымаўшы 80,1 % галасоў (Екадумаў, 2001). Расійская «нацыянал патры ятычная» прэса трыумфавала ад пе рамогі Лукашэнкі.
У газеце «Завтра» Аляксандр Няўзораў залічыў Лукашэнку ў шэра гі антызаходняга руху. «Лукашэнка – чалавек наш […] Ён у Думе адразу і ясна абраў бераг – бераг, як кажуць нашыя апаненты, чырвона-карычневы, я лічу, што ўрэшце Лукашэнка будзе рабіць тое, што неабходна народу […] Я спадзяюся, што змаганне і праца яго будзе на карысць Беларусі і ўсёй нашай Радзіме» (Невзоров, 1994).
Іншыя «нацыянальна патрыятыч ныя» часопісы віталі перамогу Лу кашэнкі як «вызваленне ад змроку рынкавай эканомікі і радыкальнага рэфарматарства» і чакалі вяртання часу, калі «нацыянальныя каштоўнасці зноў зробяцца вызначальнымі ў жыцці людзей» (Володин 11 , 1994).
Лукашэнка, у сваю чаргу, пазіцы янаваў сябе як ратавальніка славя нафільскай традыцыі: « Людзі гля дзяць на Беларусь як на ратавальніцу Славянскай цывілізацыі, і мы павінны выратаваць гэтую цывілізацыю! » (Лу кашенко…, 1995).
III. Рэжым Лукашэнкі як унікальны феномен у Еўропе Ура патрыятычная форма палі тычнай настальгіі, з упорам на за кон, парадак і патрэбу аднавіць Саюз, эфектыўна ўжывалася Лукашэнкам дзеля кансалідацыі ды ўмацавання ўлады. Ён па майстэрску абуджаў згадкі пра былую славу і выбудоўваў аснову сваёй палітычнай магутнас ці на падмурках выбарачнага шана вання памяці пра мінулае. Лукашэн ка хутчэй задавальняе, чым фармуе светагляд значнай часткі беларуска га насельніцтва (Eke & Kuzio, 2000;
Leshchenko, 2004). У 1994 г. Лукашэн ка сцвярджаў, што асноўны супраціў уз’яднанню славянскіх земляў сы ходзіць ад «кіроўных колаў Захаду, сусветнага капіталу. Але не іхным інтарэсам маем мы служыць, а волі народу» 12 .
Шуканне палітычнай легітымнас ці ў гісторыі асабліва істотнае для недэмакратычных рэжымаў, якія не могуць законна давесці, што заручы ліся падтрыманнем і галасамі сваіх грамадзянаў (Karlsson, 1999: 37). Лу кашэнку дапамаглі разыходжанні сярод нацыянальнага беларускага руху, якія не спрыялі эфектыўнасці апазіцыі (Федута, 2005: 75). Беларускі народны фронт, які непрацяглы час пасля разгону путчу ў жніўні 1991 г.
быў дамінантнаю сілай у беларускай палітыцы, быў прынцыпова анты камуністычны і выступаў супраць далейшай русіфікацыі. Радыкалізм і элітызм ягоных лідэраў быў на руку Лукашэнку, бо непарушны супраціў Фронту ў дачыненні двухмоўя не супадаў з поглядамі большай часткі 11 Эдвард Валодзін – вядомы правы публіцыст, быў вядучым апанентам перабудовы (Laqueur, 1993: 248).
12 Лукашэнка, цыт. паводле: Степаненкo, 1994.
98 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект насельніцтва, якое падтрымлівала палітыку Лукашэнкі ў афіцыйным вяртанні да білінгвізму 13 .
ІV. Аўтарытарызм З пэўнаю доляю спрашчэння ў палітычным развіцці Беларусі з часу атрымання незалежнасці можна вы лучыць тры адметныя фазы. Першая фаза (1991–1994 гг.) – перыяд неза лежнасці, лібералізацыі ды ўсталя вання нацыянальных дэмакратыч ных інстытуцыяў; другая – перыяд канфлікту паміж прэзідэнтам і пар ламентам, умацаванне прэзідэнц кай улады коштам узнікнення новых інстытуцыяў (1994–1996 гг.). Пачы наючы з 1997 г. Беларусь характары зуе аўтарытарнае дэспатычнае кіра ванне аднаго чалавека, якое ўвесь час узмацняецца (Abrahamson, 1999: 85).
Новы кірунак руху краіны супра ваджала змена дзяржаўнай сімволікі.
Пасля прыходу да ўлады ў 1994 г. Лу кашэнка амаль адразу распачаў ме дыя кампанію для дыскрэдытацыі дзяржаўных сімвалаў Беларусі пасля 1991 г. «Пагоня» і бел чырвона белы сцяг звязваліся з фашысцкімі калаба рантамі ў 1941–1944 гг. (Kotljarchuk, 2004: 61). У наступным годзе, пасля таго як Лукашэнка вярнуў савецкую дзяржаўную сімволіку ў крыху зме ненай форме, старыя сімвалы рыту альна прынізілі ды разарвалі (Eke & Kuzio, 2000: 527) 14 .
Стывэн Ік і Тарас Кузё падкрэслі ваюць, што карані аўтарытарызму ў Беларусі – вельмі глыбокія. Апытан не грамадскай думкі ў 1997 г. пра тое, які тып палітыка найлепш пасуе, каб вывесці былы Савецкі Саюз з крызі су, прадэманстравала, што 30,4 % на сельніцтва аддаюць перавагу паліты ку андропаўскага кшталту, а 18 % рэспандэнтаў назвалі Іосіфа Сталіна (Eke & Kuzio, 2000: 536).
Шыла Фіцпатрык піша, што «ў адрозненне ад нацыстаў, савецкія камуністы не мелі прынцыпу Правадыра, але яны тым не менш мелі правадырскую практыку» (Fitzpatrick, 1999). Практыка Лукашэнкі ёсць ан тыпарламенцкаю, у ёй палітычнае жыццё арганізуецца вакол лідэра, які бачыцца ўвасабленнем дзяржавы.
Партыі, заканадаўчая і судовая ўлада ў гэтым спосабе грамадскай арганіза цыі лічацца абавязанымі яму асабіста.
Уся ўлада сыходзіць ад лідэра, сама асоба якога ўвасабляе дзяржаўныя паўнамоцтвы. Сцяг і герб, уве дзеныя Лукашэнкам, часта малююцца побач з выяваю прэзідэнта на прапаган дысцкіх плакатах, у тэлетрансляцы ях і праз абавязковую прысутнасць герба і сцяга ў дзяржаўных установах (Leshchenko, 2004: 338, 342).
13 У траўні 1995 г. 83,1 % выбарцаў аддалі свае галасы за прапанову Лукашэнкі вяр нуць рускай мове статус другой дзяржаўнай (Протокол Центральной комиссии..., 1995).
14 Хаця Узбекістан і Таджыкістан таксама паўторна ўвялі ў абарачэнне свае гербы савецкай эпохі, Беларусь ёсць адзінаю постсавецкаю рэспублікаю (акрамя не прызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі), якая вярнула сцяг савецкай эпохі.
99 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
Выкладанне гісторыі зноў вяр нулася пад строгі палітычны кант роль. Улады забаранілі падручнікі гісторыі, выдадзеныя паміж 1991 і 1995 гг., і замянілі іх савецкімі рус камоўнымі выданнямі (Kotljarchuk, 2004: 69; Republic of Belarus…, 1999).
Прэзідэнт, які пэўны час працаваў настаўнікам гісторыі, падрабязна за цікавіўся праблемай яе выкладання.
Асаблівую цікавасць для яго ўяўляе гісторыя Вялікай Айчыннай вайны ды эпохі Сталіна. У рыторыцы бела рускага лідэра адчуваецца шмат адга лоскаў сталінізму.
Значная частка мабілізацыі пад уладаю цяперашняга рэжыму была здзейсненая на падставе паляры зацыі грамадства і адсылання да вобразу радзімы ў небяспецы, якой пагражае варожы вонкавы свет. Лу кашэнка паказвае сябе ў якасці ахвя ры змоваў і абаронцы свайго народу ад ворагаў, замежных і ўнутраных. У імя нацыянальнай бяспекі была заду шаная апазіцыя, а вобраз дзяржавы ў асадзе, аточанай ворагамі, быў і ёсць найбольш істотным для стабільнасці і выжывання рэжыму (Коктыш, 2003:
39). Крытыка рэжыму з боку Захаду часта параўноўваецца з нацысцкай агрэсіяй перыяду вайны (Leshchenko, 2008).
Падобная ж рыторыка накіроўва лася і супраць нацыянальнай апазі цыі ў межах краіны, якую параўноў валі з нацыстамі і фашыстамі, а так сама ворагамі народу 15 . Лукашэнка атрымаў падобную рыторыку ў спад чыну ад камуністычнага кіраўніцтва БССР, якое рэгулярна і даволі пас пяхова яе выкарыстоўвала (Marples, 1996: 120–121).
V. Расійская пагроза:
змена палітыкі Пуціна і новае адкрыццё Лукашэнкі Ключавым момантам палітычнай праграмы Лукашэнкі было аднаўлен не Савецкага Саюзу. Як прэзідэнт Беларусі, Лукашэнка хутка зрабіў ся рухавіком працэсу рэінтэграцыі рэспублікаў былога СССР. 2 кра савіка 1996 г. Расія і Беларусь абвяс цілі «саюз», за якім ішло прыняцце «Саюзнай дамовы», падпісанай 2 красавіка 1997 г. Ідэя заключалася ў тым, каб стварыць саюзную дзяржа ву з агульнымі грашыма, выканан нем па чарзе абавязкаў прэзідэнта, з урадам і агульным парламентам (з чальцамі, дэлегаванымі нацыяналь нымі парламентамі) (Marples, 2005:
43; Timmermann, 2002: 283–286).
Прайшло больш за дзесяць гадоў пасля падпісання дамоваў, аднак абедзве краіны захоўваюць свае на цыянальныя валюты, і відавочна, што гэты саюз ёсць саюзам ўсё больш няроўных партнёраў. Эканоміка, уп 15 Беларусь у гэтым сэнсе не унікальная. Нядаўна Уладзімір Пуцін звярнуўся да па добнай рыторыкі. Падчас святкавання 62 х угодкаў перамогі над нацысцкаю Ня меччынаю Пуцін заявіў у дачыненні Злучаных Штатаў, што « ў гэтых новых пагрозах – як і ў часы Трэцяга Рэйху – усё тая ж пагарда да чалавечага жыцця, тыя ж прэтэнзіі на сусветную выключнасць і дыктат » (Verbatim, 2007: 10).
100 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект лыў і моц Расіі моцна пераўзыходзіць беларускія.
Заняцце расійскага прэзідэнцкага крэсла Уладзімірам Пуціным можа разглядацца як паваротны пункт у постсавецкіх беларуска расійскіх адносінах. Пуцін кіраваўся намерам узмацніць расійскі ўплыў у Беларусі, не аддаючы занадта шмат яе зменлі ваму і непрадказальнаму прэзідэнту.
У Пуціне Лукашэнка знайшоў су перніка на месца лідэра правадніка інтэграцыі. У той час як для Барыса Ельцына дамова паміж Расіяй і Бела руссю была палітычна істотнаю, Пу цін вельмі нязначна цікавіўся гэтым пагадненнем.
У жніўні 2002 г. Пуцін раптоўна абвесціў новую палітыку ў дачынен ні Беларусі, якая змяніла саму пры роду расійска беларускіх адносінаў.
Расійскі прэзідэнт шакаваў Лукашэн ку прапановаю расфармаваць Бела русь і ўвайсці ў «сям’ю федэральных суб’ектаў» (Расійскую Федэрацыю) асобнымі абласцямі (Шевцов, 2005:
66). Гэта, як мяркуе Рыгор Іофе, «магчыма, было адзіным сур’ёзным знакам, дадзеным Лукашэнку, за ўвесь ягоны тэрмін знаходжання на пасадзе прэзідэнта» (Ioffe, 2007с: 353).
Палітычнае становішча Лукашэн кі раптоўна змянілася; Пуцін не про ста скраў ягоную палітычную плат форму. Як выявілася, ён пераўзышоў беларускага лідэра ў парыве да рэін тэграцыі. Планы саюзу, як падава лася, памерлі, а будучыня Лукашэн кі здавалася няпэўнаю. Некаторыя расійскія газеты адкрыта выказвалі меркаванні, што яму засталіся ліча ныя дні пры ўладзе (Winiarski, 2002a).
Адразу пасля жніўня 2002 г. пад трыманне Лукашэнкі дасягнула най ніжэйшай кропкі 16 . Крызіс 2002 г.
стаўся каталізатарам новай палі тычнай лініі Мінску і распачынання новай палітыкі нацыятварэння. Пра ект ўсталявання новай дзяржаўнай ідэалогіі стартаваў увесну 2003 г., па слядах адмысловага семінару, аргані заванага прэзідэнтам (Лукашенко, 2003).
Лукашэнка апісваў Беларусь і СССР у біялагічных тэрмінах, як ар ганізмы. Ён згадваў пра эпоху перабу довы як пра інфекцыю, якая прывяла да разбурэння вялікай дзяржавы. Ін фекцыю і фізічны ўпадак дзяржавы, які ішоў за ёй, Лукашэнка звязваў з адсутнасцю павучальнай ідэалагіч най структуры.
«Если иммунитет ослабевает, любая, даже самая незначительная, инфекция становится смертельной.
Точно так же с государством: когда разрушается идеологическая основа общества, его гибель становится только делом времени, каким бы внешне государство ни казалось сильным и грозным» (Лукашенко, 2003).
Пасля ўвядзення прэзідэнтам новай «ідэалогіі» ў 2003 г. змяніла ся і палітычная мова рэжыму. За мест заклікаў да інтэграцыі з Расіяй усё часцей ўслаўляліся беларуская 16 Паводле стану на верасень 2002 г. ягонае падтрыманне складала 27 %; да верасня 2005 г. гэтая лічба вырасла да 47,3 % (Быковский, 2006). Цыт. паводле: Ioffe, 2007a:
40.
101 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
дзяржаўнасць і незалежнасць. Пад час кампаніі 2004 г. па выбарах у На цыянальны сход з’явіўся патрыятыч ны слоган «За Беларусь» (Казакевіч, 2005). Лукашэнка гэтым разам вы значыў сябе як патрыёта, нязломнага абаронцу беларускай незалежнасці і суверэнітэту.
Не пакідаючы рыторыкі ў савец кім стылі, Лукашэнка наноў стварыў сваю палітычную платформу. Звы клыя абвінавачанні ў нявернасці і здрадзе, што прэзідэнт ужо доўгі час закідаў унутранай апазіцыі ды Заход няму свету, былі цяпер перапрацава ныя, перапакаваныя і выкарыстаныя з мэтаю мабілізацыі супраць Пуціна.
Андрэй Казакевіч сцвярджае, што «гістарычная традыцыя і культурная ідэнтыфікацыя маюць у кантэксце дзяржаўнай ідэалогіі перыферыйнае значэнне. Гэта значыць, што адначасова яна можа ўтрымліваць некалькі версій гісторыі і культурнай ідэнтыфікацыі, не парушаючы сваю цэласнасць» (Казакевіч, 2005: 138).
Яна адрозніваецца ад ідэалогіі падобных праектаў у іншых аўтары тарных постсавецкіх рэспубліках.
У адрозненне ад Ніязава, Назарба ева, Аліева і Кучмы, Лукашэнка не апублікаваў «кананічнага» тэксту па дзяржаўнай ідэалогіі. Тым не менш яна ёсць атожылкам глыбока ўка ранёнай палітычнай традыцыі. Гэта спроба Лукашэнкі прыўласціць спад чыну і палітычную культуру знаёмай мовы, сімвалізму і гістарычных адсы лак дзеля ўмацавання своеасаблівай формы палітычнага папулізму.
Андрэй Казакевіч называе ідэ алогію Лукашэнкі «праектам ідэн тычнасці» і спробаю стварыць новае адчуванне нацыянальнай еднасці, падмацаваць падтрыманне рэжыму і забяспечыць яго стабільную бу дучыню. «Ідэалогію» ўвялі ў якасці абавязковага прадмету ва універсі тэтах. Афіцыйная ідэалогія, паводле фармулёўкі аднаго з падручнікаў, які стаўся абавязковым для вывучэння на універсітэцкім узроўні, падкрэслі вае, што «менавіта любоў да Радзімы робіць чалавека па-сапраўднаму шчаслівым […] І дзе б чалавек ні быў, радзіма, як і маці, у яго заўжды адна» (Князев и Решетников, 2004: 80).
Як і іншыя нацыяналізмы, «бела руская ідэалогія» Лукашэнкі зася роджваецца больш на эмоцыях, чым інтэлектуальнай сутнасці, і прызна чаецца для забеспячэння легітым насці праекту нацыятварэння 17 . Ця гам сваёй палітычнай кар’еры Лука шэнка змяняў стаўленне да шэрагу палітычных пытанняў, але нязмен ным заставалася выкарыстанне ім рыторыкі, гістарычных рэферэцыяў і сімвалізму ў савецкім стылі (Marp les & Rudling, 2009: 225–244). Глыбо кая прывязанасць Лукашэнкі да Вя лікай Айчыннай вайны – краевуголь 17 «Нацыянальная ідэалогія» мае шмат прыхаваных адсылак да рыторыкі сталінс кай эпохі, асабліва часоў вайны. « Савецкі патрыятызм – гэта палымянае пачуцце бязмежнай любові, безумоўнай адданасці роднай краіне, найглыбейшай адказнасці за яе лёс, за яе абарону – нараджаецца ў найглыбейшых нетрах нашага народу », – так апісвала «Правда» савецкі патрыятызм у сярэдзіне 1930 х гг.
(Brandenberger, 2002: 28).
102 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект нага каменя гэтай «ідэалогіі» – ёсць больш эмацыйнаю, чым інтэлекту альнаю, сканцэнтраванаю хутчэй на форме, чым змесце (Marples, 2006:
362).
VІ. Гістарычныя вобразы ў палітычнай рыторыцы пасля 2002 г.
Рэжым часта звяртаецца да вобра заў вайны. У 2004 г., у звязку з 60 год дзем вызвалення Беларусі, Лукашэн ка акрэсліў апазіцыю як «идейных потомков фашистских пособников» (Лукашенко, 2004) 18 . Падчас святка вання Дня перамогі 9 траўня 2005 г.
у Мінску Беларускае тэлебачанне прадставіла ветэранаў і прасавецкіх партызанаў Вялікай Айчыннай вайны як «гонар і сумленне нашай нацыі» , заяўляючы, што абавязкам цяпераш ніх беларускіх салдатаў ёсць «жыць і дзейнічаць паводле духу герояў Вялікай Айчыннай вайны» (Belarus TV, 2005).
Падчас святкавання 60 х угод каў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне хадзілі чуткі, што адбудзецца палітычная рэабілітацыя Сталіна.
Дзяржаўныя кнігарні былі завале ныя 700 старонкавым прысвячэн нем дыктатару пад назваю «Сталину, Европа, поклонись!» (Скобла, 2005;
Maksymiuk, 2005) 19 . У снежні 2005 г. з нагоды дня народзінаў Сталіна бела рускае дзяржаўнае тэлебачанне пра дэманстравала дакументальны фільм пад назваю «Генералісімус», у якім Сталін паказваўся ў станоўчым свят ле, а віна за палітычны тэрор 1930 х гг.
ускладалася на этнічныя меншас ці, такія як габрэі (Stalin’s Return…, 2005) 20 .
Лукашэнка, які акрэслівае сябе як гісторыка і эканаміста, часта вы казваў незадавальненне з нагоды таго, якім чынам малюецца вобраз Сталіна: «Перестаньте клеймить руководителей страны тех времен, начиная от руководителя главного нашего Сталина и заканчивая другими! Прекратите это делать! Нас в то время не было, и мы не знаем, как было на самом деле. Я только могу предполагать, занимая примерно аналогичную должность [як Сталін], как это всегда делается» (Лукашенко в разрезе, 2005).
У чэрвені 2006 г. Лукашэнка больш падрабязна акрэсліў сваю думку на конт таго, што ўсе постсавецкія гіста рычныя ацэнкі Сталіна заснаваныя на хлусні: «Выяўляецца, што сучасныя кнігі пра кіраўнікоў дзяржаваў і гістарычных асобаў утрымліваю18 Дзякую Наталлі Лешчанка за гэтую спасылку.
19 На вокладцы прыводзіцца наступны ўступ да кнігі: «О формировании характера будущего неуёмного революционера Иосифа Джугашвили … о его безоглядной борьбе за практическое осуществление идей справедливого социального устройства общества; титанических усилиях для освобождения своего народа и всей Европы от коричневой чумы фашизма; вожде, литераторе, дипломате, христианине, отце, товарище […] Адресуется руководителям, политикам, историкам, широкому кругу читателей» (Гуменюк, 2004).
20 Крыніца прыводзіць словы беларускага гісторыка Ігара Кузняцова.
103 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
ць каля 80 % хлусні. Што датычыць кіраўнікоў савецкага часу, пачынаючы ад Уладзіміра Ільіча Леніна і Іосіфа Сталіна да сучасных кіраўнікоў, гэтая доля дасягае 100 %. Нас змушаюць забыць пра ўсе вялікія ўчынкі гэтых людзей…» (Belarus president…, 2006).
У кастрычніку 2006 г. у Беларусі апублікавалі новую гісторыю КДБ пад назваю «Шчыт і меч Бацькаўш чыны». У ёй праслаўляецца гераізм таемнай паліцыі, у той жа час зболь шага ігнаруецца дзейнасць НКУС у другой палове 1930 х гг. (Мазурке вич, 2006; Игорь Кузнецов…, 2006) 21 .
«Яе хочацца чытаць і чытаць» , – заяўлялі захопленыя функцыянеры КДБ падчас прэзентацыі кнігі ў клубе імя Фелікса Дзяржынскага ў Мінску (Мазуркевич, 2006).
Аднак рэабілітацыі Сталіна не ад былося, а ўшанаванне яго не сталася часткай афіцыйнай ідэалогіі. Сталін ані крытыкуецца адкрыта, ані ўслаў ляецца афіцыйна, але ў той жа час подзвігі савецкага рэжыму, асабліва яго перамога ў Вялікай Айчыннай вайне, ёсць ключавым складнікам са вецкай настальгіі – цэнтральнай для афіцыйнай ідэалогіі.
VІ. Польская «пагроза» Рыторыка Лукашэнкі перажыла эвалюцыю ад акцэнтавання патрэ бы аднаўлення саюзу да савецкага беларускага патрыятызму і падкрэс лівання таго, якім чынам беларускія культурныя каштоўнасці і палітыч ныя традыцыі адрозніваюць Бела русь ад Расіі. Беларускі патрыятызм Лукашэнкі ёсць больш грамадзянс кім, чым этнічным, афіцыйны патры ятызм робіць акцэнт на сувязь з зям лёй і тэрыторыяй (Казакевіч, 2005).
У той жа час, гэтая традыцыя, карані якой сыходзяць у савецкую палітыку, не ёсць вольнай ад этнічных кампа нентаў. Пры гэтым «нацыянальны» палітычны наратыў Лукашэнкі больш падкрэслівае адзінства ўсходніх сла вянаў, чым акцэнтуе нацыянальную адметнасць беларусаў.
З гэтай нагоды польская меншас ць рэпрэзентуецца як «Іншы», час тка асобнай цывілізацыі ды патэн цыйны вораг рэжыму (Radzik, 2005:
166). Вобраз польскай культуры як «чужой» можна пабачыць у расійскім нацыяналізме ХІХ ст. Вобраз Поль шчы як варожай дзяржавы, а такса ма палякаў як культурна і сацыяльна чужых для ўсходніх славянаў перы ядычна ўзнікаў у сталінскай прапа гандзе, якая адлюстроўвала добра задакументаваную засяроджанасць Сталіна на Польшчы. Палякі былі выключаныя з наратыву пра ўяўле ную савецкую супольнасць «дружбы народаў», і доля этнічных палякаў ся род ахвяраў сталінскага тэрору ака залася вельмі высокаю (Martin, 2001:
321, 339) 22 .
Неаднаразовы наступ уладаў на незалежныя польскія культурныя аб’яднанні часам суправаджаўся ан тыпольскаю рыторыкаю, якая на гадвала сталінскую эпоху, калі неза лежныя польскія культурныя асацы 21 Рэцэнзію на кнігу гл.: Липский, 2007.
22 Пра міф «дружбы народаў» як савецкую ўяўленую супольнасць гл.: тамсама, с. 461.
104 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект яцыі паказваліся як пагроза для на цыянальнага адзінства і грамадскага парадку (Bordering on Madness…, 2005; Kościński, 2005: 7).
У жніўні 2005 г. МЗС Беларусі абвінаваціла беларускія польскія арганізацыі ў тым, што яны ёсць «шпіёнскім цэнтрам» , які нібыта «ўмешваецца ва ўнутраныя справы суверэннай дзяржавы» . Лукашэнка абвінаваціў Польшчу ў выношванні планаў акаталічвання і падпарадка вання Беларусі (Radzik, 2005: 164) 23 .
Вечаровыя навіны на кантраляваным дзяржаваю Беларускім тэлебачанні паказалі раз’юшаных пенсіянераў, якія абражалі Польшчу, у той час як пралукашэнкаўская газета «Рэспуб ліка» абвінаваціла Польшчу ў змове для перанясення мяжы і вяртання памежных раёнаў са значным ад соткам палякаў сярод насельніцтва (TT AFP, 2005).
Ізноў беларускі прэзідэнт звяр нуўся да рыторыкі замежнай пагро зы. «Мы на парозе вельмі сур’ёзнай канфрантацыі. Вядома, Амерыка, Захад паспрабуюць дэстабілізаваць сітуацыю тут усімі магчымымі спосабамі. Яны распрацавалі пэўную тактыку, якая можа ўключаць нават інтэрвенцыю ў нашую краіну , – заявіў Лукашэнка, дадаўшы: – Я хачу папярэдзіць, што мы пра гэта ведаем. Мы ведаем, як супрацьстаяць інтэрвенцыі» (Maunk, 2005). Вобраз паляка як «чужога» зноў узнік пад час выбарчай кампаніі 2006 г., калі афіцыйныя медыі малявалі вобраз Аляксандра Мілінкевіча, галоўнага апазіцыйнага кандыдата, як каталіка «польскага кшталту», што адкрыта падтрымлівае цесныя стасункі з па лякамі 24 .
VІІ. Трэці тэрмін Лукашэнкі: энергетыка і адносіны з Расіяй Нягледзячы на знікненне палітыч ных апанентаў і грубыя парушэнні правоў чалавека, нават апаненты Лу кашэнкі не маглі адмовіць таго фак ту, што яго падтрымлівае прыкладна палова жыхароў і ён нашмат апярэд жвае ўсіх патэнцыйных супернікаў (Forbrig, Marples & Demeš, 2006: 11;
Ioffe, 2003b: 1009; Marples, 2005: 896).
Пенсіянеры складаюць касцяк электарату Лукашэнкі, у той час як сярод моладзі ён карыстаецца ніз каю папулярнасцю. Прэзідэнт мае шмат прыхільнікаў сярод менш аду каваных слаёў грамадства, вяскова га насельніцтва, жыхароў найбольш усходніх абласцей Беларусі і жанчын (Манаев, 1998: 280). Старэйшае па каленне пенсіянераў, у прыватнасці, жыве адносна камфортна і складае палітычную базу для прэзідэнта. У даследаванні 2007 г. Беларусь нават апісвалася як «грамадства задаволеных пенсіянераў» (Вардомацкий и Николюк, 2007).
Аднак ацэнкі эканамічнай дзей насці рэжыму Лукашэнкі розняцца.
Некаторыя аглядальнікі падкрэсліва юць эканамічныя дасягненні рэжыму як крыніцу падтрымання, акцэнтую чы ўвагу на тым, што Беларусь ёсць 23 Цыт. паводле: Mironiwicz, 1997.
24 Сам Мілінкевіч сцвярджаў, што паходзіць з праваслаўнай сям’і.
105 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
«найбольш хутка растучай эканомікай у Еўропе» (Ioffe, 2007b: 69), і на тым, што Лукашэнка «здолеў забяспечыць штогадовы 8–11 % эканамічны рост пачынаючы з 2001 г. і значна павысіць заробкі» (Ioffe, 2007a:
49). Эканамічны рост апошніх гадоў у Беларусі быў большы, чым у Расіі ды на трэцім месцы паводле хуткасці ў СНД, складаючы 9,9 % росту ў 2006 г.
(CIS Statistics…).
Крытыкі акцэнтуюць увагу на тым, што большая частка афіцыйнай эканамічнай статыстыкі, выпушча най беларускім урадам, была і ёсць зманліваю, і трэба мець на ўвазе, што ў 2002 г., падчас змены пуцінс кай палітыкі ў дачыненні Беларусі, беларуская эканоміка складала 3 % ад расійскай, у той час як насельніцтва Беларусі складае 7 % ад насельніцтва Расіі (Winiarski, 2002b).
Такім чынам, беларускі ВУП на душу насельніцтва, выражаны ў даля рах, а гэта 8 100 даляраў за 2006 г., трэ ба параўноўваць з расійскімі 12 200 далярамі (The CIA World…). У 2007– 2008 гг. Беларусь заняла 64 е месца ў сусветным рэйтынгу, падняўшыся на тры пазіцыі, у той час як Расія апус цілася на дзве пазіцыі ды заняла 67 е месца (Human Development Report…, 2007: 245).
Цягам апошніх гадоў і Расія, і Бе ларусь развіваліся ў кірунку аўтары тарнага кіравання (Kekic, 2007; The Economist…, 2008: 3–5). Як заўва жыла Наталля Лешчанка, беларускае тэлебачанне робіцца ўсё больш «на цыянальным», і ў цэнтры яго ўвагі – ідэя пра тое, што беларуска расійс кая мяжа ёсць міжнароднаю мяжою паміж дзвюма незалежнымі дзяржа вамі. Гэта дэманструе, што адбылася істотная змена ў параўнанні з савец кім часам.
Суверэнітэт быў выкарыстаны, каб збудаваць «вонкавую абарончую абалонку» Беларусі. Паводле абвіна вачання ў «дыскрэдытацыі беларус кага ўраду» ў Беларусі перапынілі трансляцыю праграмаў расійскага тэлебачання, што ў 2002 г. стала мэ тай афіцыйнай палітыкі (Leshchenko, 2004: 346). Сфальсіфікаваныя вынікі прэзідэнцкіх выбараў у сакавіку 2006 г., у якіх Лукашэнка афіцыйна набраў 82,6 % галасоў выбарнікаў, суправа джаліся жорсткімі дзеяннямі, у межах якіх былі арыштаваныя со тні апанентаў рэжыму і зачыненыя дзесяткі няўрадавых арганізацыяў (Forbrig, Marples & Demeš, 2006: 12).
Нягледзячы на змены ў сваёй палі тыцы ў дачыненні Беларусі, рэжым Пуціна быў адзіным еўрапейскім ура дам, які прызнаў гэтыя выбары легі тымнымі. Са свайго боку, Лукашэнка захаваў падтрыманне сярод «нацы янальна патрыятычнага» лагеру Ра сіі. Пасля «элегантнай» перамогі Лукашэнкі і абрання на трэці тэрмін «чырвона карычневыя» пісьменнікі, пад кіраўніцтвам Юрыя Бондарава, аднымі з першых павіншавалі бела рускага лідэра (Бондарев и др., 2006).
2006 год, першы год трэцяга тэрмі ну Лукашэнкі, сутыкнуў беларускага лідэра з шэрагам палітычных выклікаў.
Адным з наступстваў пагаршэння ад носінаў з Расіяй была сур’ёзная спрэч ка наконт паставак энергіі ў Беларусь.
Краіна амаль цалкам залежыць ад вон кавага свету ў забеспячэнні энергіяй, і газавы крызіс зімою 2006–2007 гг.
106 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект прывёў Беларусь фактычна на мяжу эканамічнага крызісу.
Адчуўшы ціск Расіі, Лукашэнка зноў абапёрся на рыторыку Вялікай Айчыннай вайны: «Но знаете, какую нам предложили цену на газ? Больше, чем Германии. Кто бы мог подумать полвека назад, что вы немцам будете продавать газ дешевле, чем белорусам?» (Лукашенко, 2006).
Перапынення паставак газу з Расіі ўдалося ў апошні момант пазбегчы, але ў выніку кампрамісу, якім за вяршыўся канфлікт, кошт на газ для Беларусі вырас удвая – з 45 да 100 даляраў за 1 000 кубаметраў, акрамя таго дадалося разуменне, што цягам пяці гадоў сума, якую Беларусь будзе плаціць за газ, дасягне міжнароднага рынкавага ўзроўню (TT AFP, 2007).
Пуцін ужыў палітыку ціску праз кан троль над пастаўкамі энергіі, якая выкарыстоўвалася супраць некато рых іншых краінаў СНД (Follath & Schepp, 2007).
Падчас энергетычнага канфлік ту з Расіяй некаторыя шматгадовыя прыхільнікі Лукашэнкі, напрыклад, Сяргей Бабурын – на той час намес нік спікера расійскай Дзяржаўнай Думы і віцэ старшыня Парламенцкай Асамблеі Саюзу Беларусі і Расіі, – па чалі выкарыстоўваць у дачыненні бу дучыні беларуска расійскага саюзу рыторыку, блізкую да пуцінскай.
Сяргей Бабурын заявіў, што « працэс стварэння саюзнай дзяржавы на цяперашні час знаходзіцца ў глыбокім крызісе ». З мэтай узнавіць інтэграцыю Бабурын прапанаваў но вае імя і канцэпцыю для аб’яднанай дзяржавы: «Мы прапаноўваем, каб да цяперашняга часу «безназоўная» [беларуска-расійская] аб’яднаная дзя ржава называлася Расійскі Саюз» 25 .
Такая рыторыка з вуснаў старога прыхільніка Лукашэнкі ілюструе тое, што беларускі лідэр страціў ініцы ятыву ў саюзе. У той жа час папуляр насць Пуціна ў Беларусі рэзка ўпала пасля таго, як ён прапанаваў паглы нанне краіны Расіяй (Ioffe, 2007a:
41–42).
Заключэнне Распад савецкай сістэмы выклікаў адчуванне страты і збянтэжанасці.
Беларусь была не падрыхтаваная да незалежнасці, часткова з прычыны слабага развіцця нацыянальнай са масвядомасці, перарванага савецкай ідэнтычнасцю. Узнесены на вяршы ню ўлады ў 1994 г. як папулісцкі кан дыдат на антыкарупцыйнай платфор ме і хвалі савецкай настальгіі, Лука шэнка ўмела задавальняў тыя групы беларускага грамадства, якія страцілі на балесным эканамічным пераход ным перыядзе. Цягам першых васьмі гадоў ягонай улады гэтая настальгія была павязаная са спадзевамі на ад наўленне саюзу з Расіяй. Пры Пуціне гэты кірунак перастаў спрацоўваць.
Нягледзячы на змяненне палітыч най сітуацыі пасля сыходу Ельцына з палітыкі, пэўныя тэмы ды ідэі ў ры торыцы Лукашэнкі засталіся нязмен нымі. Ён вярнуў на цэнтральнае мес ца ў палітычным дыскурсе пэўныя 25 Назва, якую прапанаваў Бабурын, дэманструе ідэю пра ўключэнне Беларусі ў Расійскую Федэрацыю (Леонов, 2006).
107 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
беларускія савецкія традыцыі, сімва лы і каштоўнасці. Калектывізм, пат рыятызм, гераізм і самаахвярнас ць пазіцыянуюцца ў якасці ключа вых цнотаў у рыторыцы Лукашэнкі.
Прэзідэнт вярнуў савецкае мінулае і прыняў расійскую мову ў якасці част кі агульнай савецкай ці постсавецкай ідэнтычнасці для Беларусі.
Выкарыстоўваючы мову масаў, а не інтэлігенцыі, рыторыка і форма рэжыму Лукашэнкі былі савецкімі, а не нацыянальнымі, нават нягледзячы на тое, што ён усё больш артыкулюе гэтую палітыку ў імя «нацыі» ці «на цыянальных» інтарэсаў. Дзякуючы свайму кантролю над медыямі Лука шэнка здолеў стварыць палітычную нішу, даволі прывабную для значнай часткі грамадства, асабліва жанчын, вясковага насельніцтва і старэйшых пакаленняў, досвед якіх сфармаваў ся ў межах савецкай сістэмы. Выка рыстанне звыклай мовы і савецкіх рэференцыяў забяспечыла адчуванне пераемнасці і было выкарыстанае як аснова для мабілізацыі грамадства.
«Ідэалогія» Лукашэнкі мае на мэце захаванне ягонай улады і кансаліда цыю дзяржавы. Пачынаючы з 2002 г.
яе фокус перасунуўся ад савецкага аднаўлення да нацыянальнай кан салідацыі. Беларусь усё часцей акрэс ліваецца як дзяржава беларусаў, а вы значальным крытэрам ёсць этнічная прыналежнасць ядра яе супольнасці.
Да таго ж, гэта дапамагло беларускай супольнасці вылучыцца адрознасцю ад сваіх суседзяў, зацвердзіць палі тычныя і этнічныя межы ў тых сфе рах, дзе яны раней былі слабыя.
Форма нацыяналізму Лукашэнкі была збольшага этнічна інклюзіўная, аднак яна таксама выкарыстоўвалася для стварэння вобразу варожага «ін шага» – Польшчы, Захаду і ўсё час цей Расіі – у межах рыторыкі, якая нагадвала сталінскія часы.
Ідэя незалежнасці Беларусі пасту пова робіцца агульнапрынятаю. Па водле апытанняў, беларусы адчу ваюць вышэйшую ступень гонару за сваё грамадзянства, чым іхныя бліжэйшыя суседзі па СНД (Водо лажская, 2006; White, Korosteleva & Löwenhardt, 2005: 147). Лукашэнка прадэманстраваў павышэнне адкры тасці ў дачыненні традыцыяў нацы янальнай апазіцыі, беларускі лідэр свядома малюе сваё нацыятварэнне як пераемнае з БССР. Савецкая і на ват нацыянал бальшавісцкая рыто рыка саслужыла яму добрую службу ў справе мабілізацыі самых праса вецкіх сегментаў грамадства. У гэтых колах прэзідэнт карыстаецца пэўнаю папулярнасцю ў Расіі ды іншых краі нах СНД 26 .
Нацыятворчы праект Лукашэнкі ўтрымлівае большасць складнікаў класічнага нацыяналізму – нацы янальную мабілізацыю, нацыяналь ныя святы, рытуалізацыю мінулага.
Савецкія рэферэнцыі, якія былі час ткаю парадку дня пры аднаўленні са юзу з Расіяй, захаваліся нават пасля таго, як праект саюзу заглух. Цяпер у масавай свядомасці ўсталёўваецца 26. Гл., напрыклад, інтэрнэт форум http://lukashenko2008.ru/ (Дата доступу : 21 са кавіка 2010 г.).
108 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект ясная мяжа паміж Расіяй і Беларус сю. Сыход Лукашэнкі наўрад ці дасць зваротны ход працэсу нацыянальнай кансалідацыі ды мабілізацыі, нават калі ўведзеныя ім новыя дзяржаўныя сімвалы будуць аспрэчвацца (Lalkou, 2010; Kotljarchuk, 2004).
Аднак, нягледзячы на рост ма савай ідэнтыфікацыі з беларускаю дзяржаўнасцю, моцнаю застаецца савецкая ці постсавецкая ідэнтыч насць. Замест спробаў «адвярнуць назад» 70 гадоў савецкага кіраван ня, Лукашэнка выкарыстаў савецкую спадчыну для ўласных палітычных мэтаў. Замест адмаўлення ад расійс кай мовы, рэжым спрабуе выкарыс таць яе як сваю уласную, гэтак сама як ён прыпісаў сабе традыцыю і сім валізм БССР.
Ваенны гераізм, вобраз радзімы ў небяспецы і савецкая настальгія складаюць рытарычную сістэму, у межах якой фармулюецца «дзяржаў ная ідэалогія» гэтага анахранічнага ўраду. Хоць савецкая настальгія на зіраецца і ў іншых постсавецкіх рэс публіках, з усіх постсавецкіх лідэраў Лукашэнка здолеў найбольш эфек тыўна эксплуатаваць гэтую памяць.
Нягледзячы на парушэнні асабістых, інтэлектуальных і палітычных свабо даў на ўзроўні, які не мае сабе роўных у Еўропе, Лукашэнка, здавалася б, ру хаецца ў кірунку кансалідацыі бела рускай калектыўнай ідэнтычнасці на аснове нацыі дзяржавы. Беларускае нацыятварэнне – доўгатрывалы, не завершаны працэс. І, у якасці іроніі, Лукашэнку, абранага на платформе рэінтэграцыі Беларусі з Расіяй, буду ць памятаць хутчэй за нацыятварэн не, а не за аб’яднанне з нашаю ўсход няю суседкаю.
Литература 1. Abrahamson, K. A. Vitryssland – 89 millimeter från Europa . Stockholm, Fischer & Co, 1999.
2. Belarus president says history books full of «lies» about Stalin // Interfax Ukraine news agency. Minsk. 2006. June 16.
3. Bordering on Madness: Belarus Mistreats its Polish Minority // The Economist. 2005.
June 16.
4. Brandenberger, D. National Bolshevism: Stalinist Mass Culture and the Formation of Moderna Russian National Identity , 1931–1956. Cambridge, MA, London, England :
Harvard University Press, 2002.
5. CIS Statistics Committee reveals average GDP growth [Electronic ressource] // Ros Buisness Consulting. Mode of access : http://www.rbcnews.com/free/20070403193147.
shtml. Date of access : Jan 11, 2008.
6. Dahl, G. Radikalare än Hitler? De esoteriska och gröna nazisterna. Inspirationskällorna.
Pionjärer. Förvaltare. Ättlingar . Stockholm : Atlantis, 2006.
7. Eke, S.M., Kuzio, T. Sultanism in Eastern Europe: The Socio-Political Roots of Authoritarian Populism in Belarus // Europe Asia Studies. 2000. Vol. 52. № 3. P. 523–547.
8. Fitzpatrick, S. Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s . Oxford : Oxford University Press, 1999.
9. Follath, E., Schepp, M. Der Konzern des Zaren // Der Spiegel. 2007. № 10. P. 120 – 137.
10. Forbrig, J., Marples, D.R., Demeš, P. (eds.). Prospects for Democracy in Belarus. Wa 109 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
shington, DC : The German Marshall Fund of the United States and the Heinrich Böll Stiftung, 2006.
11. Gerlach, C. Kalkulierte Morde: Die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland 1941 bis 1944. Hamburg : Hamburger Edition, 1999.
12. Gross, J.T. Fear: Anti-Semitism in Poland After Auschwitz, an Essay in Historical Interpretation. New York : Random House, 2006.
13. Hirsch, F. Empire of Nations: Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union. Ithaca, NY : Cornell University Press, 2005.
14. Human Development Report 2007/2008. Fighting Climate Change: Human solidarity in a divided world. New York : Palgrave Macmillan, 2007.
15. Ioffe, G. (a) Understanding Belarus: Belarusian identity // Europe Asia Studies. 2003.
Vol. 55. № 8. P. 1241–1272.
16. Ioffe, G. (b) Understanding Belarus: Questions of Language // Europe Asia Studies.
2003. Vol. 55. № 7. P. 1009–1047.
17. Ioffe, G. Understanding Belarus: Economy and Political Landscape // Europe Asia Stud ies. 2004. Vol. 56. № 1. P. 85–118.
18. Ioffe, G. (a) Unfinished Nation-Building in Belarus and the 2006 Presidential Election // Eurasian Geography and Economics. 2007. Vol. 48. № 1. P. 37–58.
19. Ioffe, G. (b) Nation-Building in Belarus: A Rebuttal // Eurasian Geography and Eco nomics. 2007. Vol. 48. № 1. P. 68–72.
20. Ioffe, G. (c) Culture Wars, Soul-Searching, and Belarusian Identity // East European Politics and Societies. 2007. Vol. 21. № 2. P. 348–381.
21. Karlsson, K. G. Historia som vapen: Historiebruk och Sovjetunionens upplösning 1985– 1995. Stockholm : Natur och Kultur, 1999.
22. Kekic, L. A pause in democracy’s march [Electronic ressource] // The World in 2007.
Mode of access : http://www.economist.com/theworldin/international/displayStory.
cfm?story_id=8166790&d=2007.
23. Kościński, P. Co wymyśli Łukaszenko // Rzeczpospolita. 2005. Aug 11.
24. Kostenko, N., Androshenko, T., Males, L. In Search of Holidays: The Case of Ukraine // Linda K. Fuller (ed.). National Days / National Ways: Historical, Political, and Religious Celebrations around the World. Westport, CT and London : Praeger, 2004. P. 285–302.
25. Kostyrchenko, G . Out of the Red Shadows: Anti-Semitism in Soviet Russia . Amherst, NY: Prometheus Books, 1995.
26. Kotljarchuk, A. The Tradition of Belarusian Statehood: Conflicts about the Past of Belarus // Egle Rindzeviciute (ed.). Contemporary Change in Belarus, Baltic and East European Studies 2. Huddinge : Baltic & East European Graduate School, Södertörns Högskola, 2004.
27. Lalkou, I . National Symbols in Belarus: the Past and Present [Electronic ressource] // Belarus Digest. 2010. Mar 6. Mode of access : http://belarusdigest.com/2010/03/06/ national symbols in belarus the past and present/. Date of access : Mar 21, 2010.
28. Laqueur, W. Black Hundred: The Rise of the Extreme Right in Russia . New York : Harper Collins Publishers, 1993.
29. Leshchenko, N. A Fine Instrument: Two Nation-Building Strategies in Post-Soviet Belarus // Nations and Nationalism. 2004. Vol. 10. № 3. P. 333–351.
30. Leshchenko, N. The National Ideology and the Basis of the Lukashenka Regime in Belarus // Europe Asia Studies. 2008. Vol. 60. № 8. P. 1419–1433.
31. Lindner, R. The Lukashenka Phenomenon // Margarita M. Balmaceda, James I. Clem and Lisbeth L. Tarlow (eds.). Independent Belarus: Domestic Determinants, Regional 110 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект Dynamics, and Implications for the West. Cambridge, MA : Harvard University Press and the Ukrainian Research Institute and Davies Center for Russian Studies, Harvard University, 2002.
32. Ljunggren, M. Rysslands rödbruna författare // Internationella Studier. 1992. Vol. 2.
P. 15–23.
33. Maksymiuk, J. Analysis: Stuck in a Rut [Electronic ressource] // RFE/RL Reports.
2005. Feb 18. Vol. 7. № 7. Mode of access : http://www.rferl.org/reports/pbure port/2005/02/7 180205.asp. Date of access : Oct 14, 2006.
34. Marples, D.R. Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe . Edmonton : The Uni versity of Alberta Press, 1996.
35. Marples, D.R. Europe’s Last Dictatorship: The Roots and Perspectives of Authoritaria nism in ‘White Russia’ // Europe Asia Studies. 2005. Vol. 57. № 6. P. 895–908.
36. Marples, D.R. Color Revolutions: The Belarus Case // Communist and Post Communist Studies. 2006. Vol. 39. P. 351–364.
37. Marples, D.R . Elections and Nation-Building in Belarus: A Comment on Ioffe // Eurasian Geography and Economics. 2007. Vol. 48. № 1. P. 59–67.
38. Marples, D.R., Rudling, P.A. War and memory in Belarus: The Annexation of the western borderlands and the myth of the Brest Fortress, 1939–1941 // Białoruskie Zeszyty Histo ryczne. 2009. Vol. 32. Białystok : Białoruskie Towarzystwo Historyczne. P. 225–244.
39. Martin, T. The affirmative action empire: nations and nationalism in the Soviet Union , 1923–1939. Cornell University Press, 2001.
40. Maunk, A . Lukashenko’s War on Poles [Electronic ressource] // Axis Informa tion and Analysis. 2005. Aug 8. Mode of access : http://www.axisglobe.com/article.
asp?article=294. Date of access: Apr 4, 2007.
41. Mikhailisko, K. Belarus: Retreat to Authoritarianism // K. Dawisha, B. Parrott (eds.).
Democratic Change and Authoritarian Reaction in Russia, Ukraine, Belarus. Cam bridge : Cambridge University Press, 1997.
42. Mironiwicz, E. Dwa światy // Rzeczpospolita. 1997. Feb 10.
43. Radzik, R. Białorusini i Polacy. Świadomość społeczna mieszkańców Białorusi w XX stuleciu // E. Mironowicz, S. Tokć, R. Radzik. Zmiana Struktury Narodowościowej na pograniczu polsko białoruskim w XX wieku. Białystok : Wydawnistwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2005. P. 149–171.
44. Republic of Belarus: Violations of Academic Freedom // Human Rights Watch Report.
Vol. 11. № 7. Washington, DC : Human Rights Watch, 1999.
45. Rudling, P.A. Belarus in the Lukashenka Era: National Identity and Relations with Russia // O. Schmidtke and S. Yekelchyk (eds.). Europe’s Last Frontier?: Belarus, Moldova, and Ukraine between Russia and the European Union. Houndmills, Basingstoke : Pal grave Macmillan, 2008.
46. Rudling, P.A. (a) The Battle Over Belarus: The Rise and Fall of the Belarusian National Movement , 1906–1931. Ph. D. Dissertation, University of Alberta. Edmonton : Univer sity of Alberta, 2009.
47. Rudling, P.A. (b) The Great Patriotic War and National Identity in Belarus // T. Ka musella, K. Jaksułowski (eds.). Nationalisms Today. Vol. 1 of Nationalisms Across the Globe. Berne : Peter Lang, 2009. P. 199–226.
48. Snyder, T. Sketches From a Secret War: a Polish Artist’s Mission to Liberate Soviet Ukraine. New Haven and London : Yale University Press, 2005.
49. Stalin’s Return. BT Shows Film «Generalissimo» citing Belarusian historian Ihor Kuznyatsou [Electronic ressource] // Charter’97 News. 2005. Dec 21. Mode of access :
111 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
http://www.charter97.org/eng/news/2005/12/21/stalin. Date of access : Oct 14, 2006.
50. The CIA World Fact Book [Electronic ressource]. Mode of access : https://www.cia.gov/ library/publications/the world factbook/geos/bo.html#Econ. Date of access : Jan 11, 2008.
51. The Economist Intelligence Unit democracy index 2006 [Electronic ressource] // The World in 2008. Mode of access : http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy%20Index%20 2008.pdf. Date of access : Mar 15, 2010.
52. Timmermann, H. The Union of Belarus and Russia in the European Context // A. Lewis (ed.). The EU & Belarus: Between Moscow & Brussels. London : The Federal Trust, 2002.
53. TT AFP. Dyrare gas och olja kan fälla Vitryssland [Electronic ressource] // Dagens Nyheter. 2007. Jan 2. Mode of access : http://dagensnyheter.se/DNet/jsp/polopoly.
jsp?d=148&a=601822. Date of access : Jan 5, 2007.
54. TT AFP. Vitrysk hets mot polacker inför val // Dagens Nyheter. 2005. Aug 10.
55. Umbach, F. Back to the Future? Belarus and its security Policy in the Shadow of Russia // Berichte des Bundesinstituts für ostwissenschftliche und internationale Studien. 1993.
№ 10.
56. Verbatim. Time, Canadian Edition. Vol. 169. № 22. 2007. May 28.
57. Weiner, A. Making Sense of War: The Second World War and the Fate of the Bolshevik Revolution . Princeton : Princeton University Press, 2001.
58. White, S., Korosteleva, E., Löwenhardt, J. (eds.) Postcommunist Belarus . Lanham, Boul der, New York, Toronto, Oxford : Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2005.
59. Winiarski, M. (a) Putins utspel svårt bakslag för Lukasjenko // Dagens Nyheter. 2002.
Aug 18.
60. Winiarski, M. (b) Putin-utspel enar vitryssar // Dagens Nyheter. 2002. Sep 18.
61. Belarus TV. Торжественный праздник Советского народа [Электронный ресурс].
09.05.2005. Режим доступа : http://www.vunet.org/videos/video_belarus_mili tary 185.html. Дата доступа : 20.09.2006.
62. Андреева, Н. Не могу поступится принципами // Советская Россия. 1988. 13 марта.
63. Андреева, Н. Неподаренные принципы, или краткий курс истории пересторйки .
Избранные статьи, выступления / Под ред. A.И. Белицкого. Саранск : Красный Октябрь, 1993.
64. Бондарев, Ю. и др. Президенту Республики Беларусь Александру Григорьевичу Лукашенко // Лад: Белорусско Российская Газета, Совместный проект «Литературной газеты» и Постоянного Комитета Союзного государства. 2006.
№ 37. 22–28 марта.
65. Быковский, П. Рейтинг Лукашенко и его конкурентов . 2006 [Электронный ресурс].
Режим доступа : http://ru.belaruselections.onfo/current/2006/sociology/0022756.
66. Вардомацкий, A., Николюк, С. Государство удовлетворенных пенсионеров // Вестник общественного мнения. Данные, Анализ, Дискуссии. 2007. № 4 (90).
Июль–август. С. 52–58.
67. Водолажская, Т. Представление жителей Беларуси о понятии «гражданин» // Палітычная сфера. 2006. № 6. С. 72–82.
68. Володин, Э. Победа // Аль Кодс, Святой город: русско палестинский голос. 1994.
№ 22 (43).
69. Гуменюк, Ю.Н. (ред.) Сталину, Европа, поклонись: Сборник статей, материалов, документов о руководителе СССР в 1924-1953 годы Иосифе Виссарионовиче 112 №14/2010 Нацыя vs нкцыянальны праект Сталине . Mн. : ФУАинформ, 2004.
70. Дзярновіч, А (рэд.) Рэабілітацыя: Зборнік дакументаў і нарматыўных актаў па рэабілітацыі ахвяраў палітычных рэпрэсіяў 1920–1980-х гадоў у Беларусі . Mн. :
Athenæum, Калекцыя «Архіў Найноўшае Гісторыі», 2001.
71. Екадумаў, А. Палітычная сістэма Беларусі з 1990 па 1996 год // Беларуская палітычная сістэма і прэзідэнцкія выбары 2001. Зборнік аналітычных артыкулаў.
Менск–Варшава, 2001.
72. Зенькович, Н. Тайны ушедшего века: Границы, споры, обиды. Досье . M. : Ольма Пресс, 2005.
73. Игорь Кузнецов: «Шит и меч отечества – неслучайное явление» [Электронный ресурс] // Хартыя‘97/Charter 97 News. 09.09.2006. Режим доступа : http://www.
charter97.org/bel/news/2006/09/12/igor. Дата доступа : 15 октября, 2006.
74. Казакевіч, А. Культурны фон беларускай палітыкі // Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму. Мн. : Аналітычныя грудок, 2005. С. 132–146.
75. Князев, С.Н., Решетников, С.В. (ред.) Основы идеологии белорусского государства.
Учебное пособие для вузов . Мн. : Академия управления при президенте Республики Беларусь, 2004.
76. Ковкель, И.И., Ярмусик, Е.С. История Беларуси : С древнейших времен до нашего времени . Мн. : Аверсев, 2000.
77. Коктыш, К. Белоруссия в европейском контексте // А. Мошес, К. Коктыш. Между востоком и западом: Украина и Белоруссия на европейском пространстве. М. :
Гендальф, Московский центр Карнеги, 2003. С. 29–50.
78. Ластоўскі, А. Русацэнтрызм як ідэалагічны праект беларускай ідэнтычнасці // Палітычная сфера. 2010. № 14.
79. Леонов, А. Акценты взаимодействия // Лад: Белорусско Российская газета.
Совместный проекта «Литературной газеты» и Постоянного комитета союзного государства. 2006. № 46. 20–26 декабря.
80. Липский, Д. «Не отрекаемся от прошлого…» // Палітычная сфера. 2007. № 8.
С. 108–118.
81. Лукашенко, Александр // «Народная газета». 1995. 12 апреля.
82. Лукашенко, А. Доклад на семинаре руководящих работников по идеологической работе 27.03.2003 [Электронный ресурс]. Режим доступа : http://president.gov.by/ press10957.html#doc. Дата доступа : 19.05.2010.
83. Лукашенко, А . Выступление Президента Республики Беларусь А.Г. Лукашенко на торжественном собрании, посвященном 60–й годовщине освобождения Республики Беларусь от немецко–фашистских захватчиков и Дню Независимости Республики Беларусь (Дню Республики) . 03.07.2004 [Электронный ресурс]. Режим доступа : http://president.gov.by/press18721.html#doc. Дата доступа : 17.04.2007.
84. Лукашенко, А. Стенограмма пресс–конференции для представителей российских региональных СМИ, 29.09.2006 [Электронный ресурс]. Режим доступа : http:// www.president.gov.by/press31104.html. Дата доступа : 09.01.2008.
85. Лукашенко в разрезе: по частям тела // Московский Комсомолец. 2005. 30 апреля.
86. Мазуркевич, М. КГБ Беларуси издал книгу по истории спецслужб [Электронный ресурс] // Deutsche Welle. 14.10.2006. Режим доступа : http://www.dw world.de/dw/ article/0,2144,2170947,00.html. Дата доступа : 15.10.2006.
87. Манаев, О. Электорат Александра Лукашенко // Д.E. Фурман (ред.). Беларуссия и Россия: общества и государства. 2 е издание. M. : Издательство «Права человека», 113 №14/2010 Пэр Андэрс Рудлінг. Лукашэнка і «чырвона-карычневыя»...
1998.
88. Мацузата, К. Рэжым Лукашэнкі як выспа папулізму ў акіяне кланавай палітыкі // ARCHE. 2005. № 4.
89. Недасек, Н. Большевизм на путях к установлению контроля над Белоруссией.
Очерки истории большевизма в Белоруссии . Исследования и Материалы. Серия 1 я, вып. 18. Munich : Institute for the Study of the History and Culture of the USSR, 1954.
90. Невзоров, А. Славяне подтверждают волю к единству: президент Беларуси – Александр Лукашенко // Завтра: газета духовной оппозиции. 1994. № 27 (32).
91. Платонаў, Р.П., Koршук, У.K. (рэд.) Беларусізацыя ў 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы . Mн. : Беларускі Дзяржаўны Універсітэт, 2001.
92. Протокол Центральной комиссии по выборам и проведению республиканских референдумов [Электронный ресурс]. 1995. Режим доступа : http://www.rec.gov.
by/refer/ref1995respr.html. Дата доступа : 19 мая, 2010.
93. Скобла, М. Алег Дзярновіч: «Рыхтуецца грамадская рэабілітацыя Сталіна» [Электронны рэсурс] // Радыё Свабода. 28.03.2005. Рэжым доступу : http://www.
svaboda.org/articlesprograms/openstudio/2005/3/8159f6ac 16bd 40b5 be9c 79a9ef 79fe1f.html. Дата доступу : 14.10.2006.
94. Степаненко, О. Выбор народа // Советская Россия. 1994. № 67 (11056). 12 июля.
95. Федута, А. Лукашенко: политическая биография . M. : «Референдум», 2005.
96. Фурман, Д.E. (ред.) Беларуссия и Россия: общества и государства . 2 е издание. M.:
Издательство «Права человека», 1998.
97. Шевцов, Ю. Объединенная нация: Феномен Беларуси . M. : Издательство «Европа», 2005.
98. Шушкевич, С. Неокоммунизм в Беларуси: идеология, практика, перспективы .
Смоленск : Скиф, 2002.
Часопісы ды інтэрнэт-крыніцы 1. Аль Кодс, Святой город: Русско Палестинский Голос.
2. Dagens Nyheter.
3. Der Spiegel.
4. The Economist.
5. Interfax Ukraine news agency.
6. Крыніца.
7. Лад: Белорусско Российская Газета, Совместный проект «Литературной газеты» и Постоянного Комитета Союзного государства.
8. Хартыя ‘97 / Charter 97 News.
9. Moscow News.
10. Московский комсомолец.
11. Naviny.by: Белорусские Новости.
12. President.by.
13. RFE/RL Reports.
14. Rzeczpospolita.
15. Советская Россия.
16. Time.
17. Завтра: газета духовной оппозиции.