Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 37. – 2012. Беласток, 2012.

Агляд падрыхтаваны Аляксандрам Пагарэлым.

„BZH” (“Беларускія гістарычныя сшыткі”) — часопіс Беларускага гістарычнага таварыства, які выходзіць два разы на год і ўжо працяглы час з’яўляецца пляцоўкай для плённага абмену думкамі даследчыкаў па абодва бакі беларуска-польскай мяжы. Артыкулы, паведамленні (камунікаты) і крыніцы–гэта асноўныя фарматы матэрыялаў, якія публікуюцца ў выданні. Галоўны рэдактар Яўген Мірановіч намагаецца падтрымліваць высокія стандарты часопіса, які заўжды адрозніваецца навізной тэматыкі і арыгінальнымі падыходамі ў раскрыцці ўжо знаёмых навуковай супольнасці сюжэтаў.

У новым нумары Алег Латышонак (прафесар Беластоцкага ўніверсітэта і старшыня Беларускага гістарычнага таварыства) даследуе праблематыку гістарыятрафіі раннесярэднявечнага Гарадзенскага княства. Звяртаючы ўвагу на парадаксальную адсутнасць зацікаўленасці айчынных гісторыкаў (у першую чаргу з самога Гродна) да гэтай праблемы, ён аналізуе здабыткі расійскай гістарыяграфіі, якая без параўнання больш плённа распрацоўвала гэтую тэму. Гэта можна, паводле аўтара, патлумачыць канцэпцыямі гісторыі Беларусі, якія падкрэслівалі плаўны пераход ад полацкага перыяду да наваградскага, дзе Наваградку адведзена роля ініцыятара стварэння Вялікага Княства Літоўскага. Гарадзенскаму княству не было месца ў гэтай схеме. Такі погляд характэрны для прац Міколы Ермаловіча. Хоць прапанаваная Ермаловічам лакалізацыя Літвы была адкінута беларускімі гісторыкамі як і яго адмаўленне існавання Гарадзенскага княства на Нёмане, але гэта не прывяло да пераацэнкі ролі апошняга ў беларускай гісторыі. “Белай плямай” застаецца і пытанне яго тэрытарыяльных межаў. Сваім значным унёскам у даследванні Гарадзенскага княства вылучаецца пецярбургская школа. Малады даследчык з гэтай школы Аляксей Кібінь шмат зрабіў для вывучэння праблемы гісторыі княства. Сам жа ён паходзіць з Прынёмання.

Сюжэтам гісторыі культуры прысвечаны адразу некалькі артыкулаў. Мырыёля Ярчыкова (Mariola Jarczykowa) з Сілезскага ўніверсітэта (Катавіцэ) аналізуе мастацтва рыторыкі пры двары біржанскіх Радзівілаў. Гелена Глагоўска (Helana Głogowska) з Беластоку і Анатоль Трафімчык (Мінск) спыняюцца на праблемах заходнебеларускай літаратурнай творчасці і яе сувязі з грамадскім і культурныі кантэкстам. У першым выпадку гэта робіцца праз параўнанне рэакцыі паэтаў з Заходняй Беларусі на Рыжскую дамову з іх сучаснікамі ў БССР, а ў другім – праз прызму біяграфіі ксяндза Яна Семашкевіча.

Праблему прамысловага развіцця ў беларускіх землях Расійскай імперыі ў канцы ХІХ-пачатку ХХ ст. закранула Вольга Сабалеўская (Гродна), прааналізаваўшы выпадак развіцця прадпрыемстваў у калоніі Нязбудка-Міхалова Гродзенскай губерні, якая іранічна названа “кландайкам”. У раздзеле паведамленняў артыкул дапоўнены ацэнкай крыніцазнаўчай базы праблематыкі, што зрабіла Іна Соркіна (Гродзенскі ўніверсітэт). Вольга Сабалеўская ўвяла ў зварот новы і вельмі цікавы пласт матэрыялаў. Навізна тэматыкі і выкарыстаных крыніц тым не менш не адмяняе таго, што дастаткова абмежаваную індустрыялізацыю ў заходняй частцы Гродзенскай губерні можна было б памясціць у параўнаўчы кантэкст супаставіўшы яго з тым жа раёнам Лодзі, Данецкім басейнам, Рыгай. На такім фоне можна было б раскрыць спецыфіку прамысловага развіцця і экалагічных праблем, якія тады толькі пачыналі турбаваць улады і грамадскасць, на што звяртае ўвагу даслыдчыца. Трэба казаць не столькі пра адсталасць прамысловага развіцця, колькі варта было б яшчэ раз звярнуцца да агульнай пытання, чаму ў беларускіх землях ў ХІХ ст. індустрыялізацыя адбывалася па-за гарадамі ў адрозненне ад суседніх рэгіёнаў.

Даследчыца з мінскага БДАТУ Алена Трубчык прысвяціла свой матэрыял адукацыйнай палітыцы польскага Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель у часы савецка-польскай вайны 1919-1920 гг. Прадстаўнікі гэтай структуры намагаліся ствараць не толькі польскія школы, але і ў тым ліку беларускія. Гэтыя ініцыятывы тым не менш развіваліся ў вельмі складаных абставінах. Аўтарка на падставе стараннга вывучэння архіўных дакументаў даводзіць, што дзейнасць польскай адміністарцыі ў галіне адукацыі знаходзілася ў моцнай залежнасці ад нявызначасці і адсутнасці агульнага бачання будучых перспектыў характэрнай для ваеннага часу. Прызначаныя на пасады інспектараў для кожнай з трох акругаў (Віленскай, Брэсцкай і Мінскай) асобы былі фактычнымі пасярэднікамі паміж цэнтральнымі і мясцовымі асветнымі ўладамі. Не менш важным з’яўляецца і тое, што аўтарка паказала ролю палітычнай і асабістай лаяльнасці, якія з’яўляліся галоўнымі крытэрыямі ў працы чыноўнага апарату ўпраўлення і яго адукацыйнай галіны, вынікам чаго стала адсутнасць якіх-небудзь трывалых вынікаў у яго дзейнасці.

Тэме наступстваў польска-савецкай вайны таксама прысвечаны паведамленні Алеся Смаленчука (Варшава, Польская акадэмія навук, Інстытут славістыкі) і Андрэя Кротава (Гомельскі ўніверсітэт імя Францішка Скарыны). Алесь Смалянчук засяроджваецца на аналізе тэкстаў Эдварда Вайніловіча — яго ўспамінаў і артыкула пра межы Польшчы  1771 г. і 1920 г. у сувязі з рэакцыяй краёўцаў на Рыжскую дамову. Вайніловіч ахарактарызаваў гэтыя дамоўленасці як “чацверты падзел”. На ўспаміны моцна паўплывала пазнейшая пазіцыя памешчыка-краёўца ў канцы 1920-х гг., што добра бачна пры аналізе тых фрагментаў, якія закранаюць дадзеную тэматыку. Даследчык канстатуе, што існавала дыстанцыя паміж поглядамі ідэолагаў-краёўцаў і носьбітаў-памешчыкаў, бо апошнія змянялі свае погляды ў адпаведнасці з гістарычнай кан’юнктурай.

Андрэй Кротаў выкарыстоўвае ўжо пераважна друкаваныя выданні перыяда 1918-1920 гг., каб растлумачыць з’яўленне аднаго з кампанентаў негатыўнага вобраза палякаў сярод беларусаў. Праўда, аўтар выкарыстоўвае польскія выданні, якія хутчэй адлюстроўваюць стаўленне палякаў да беларусаў. Не зусім ясна, ці мае досвед савецка-польскай вайны нейкі ўплыў на фарміраванне поглядаў беларусаў у розных рэгіёнах краіны на Польшчу і палякаў сёння, пра што аўтар не ўспамінае.

У тым жа разлзеле паведамленняў друкуецца і матэрыял прафесара Беластоцкага ўніверсітэта Антона Мірановіча (Antoni Mironowicz) аб Мастаўлянах. Аўтар на падставе аріхўных крыніц прасочвае змены ўладальнікаў гэтага маёнтка, арандатарамі якога пачынаючы прыкладна з пачатку 1830-х гг. з’яўляліся Каліноўскія.

Яўген Мірановіч задумваецца над адной з самых супярэчлівых старонак гісторыі беларускага джяржаватварэння, а таксама адносна дрэнна даследаванай на сёняшні дзень: спробамі стварыць самастойную беларускую дзяржаву ў саюзе з ІІІ Рэйхам у 1941-1942 гг. Расчараванне беларусаў у шчырасці нямецкіх мэтаў яшчэ ўлетку 1941 г. і ўзаемны недавер утваралі атмасферу, у якой беларускія актывісты фактычна безвынікова спрабавалі рабіць крокі ў накірунку фарміравання грамадзянскіх і вайсковых структур, якія б сталі падмуркамі будучай дзяржавы. У канцы 1942 г. палітыка абмежаванай падтрымкі немцамі беларускіх памкненняў увогуле перайшла ў супрацьлеглую фазу, самым трагічным праяўленнем чаго былі арышт і забойства ксяндза Гадлеўскага, аўтара канцэпцыі падрыхтоўкі стварэння беларускай дзяржаўнасці.

Тэматыка найноўшай гісторыі Беларусі адкрываецца артыкулам Генадзя Семенчука (Гродзенскі ўніверсітэт), Андрэя Мяцельскага (Інстытут гісторыі НАНБ) і Лявона Калядзінскага (БДПУ імя Максіма Танка) прысвечаным 70-годдзю нараджэння і сумнаму 20-годдзю смерці археолага, пісьменніка і грамадскага дзеяча прафесара Міхася Ткачова, у якім рознабакова раскрываецца яго постаць ва ўсіх вымярэннях яго дзейнасці. Супрацоўнік Вроцлаўскага аддзялення Інстытута нацыянальнай памяці Яраслаў Сырнык (Jarosław Syrnyk) намагаецца абвергнуць устойлівы погляд на беларускую меншасць Польшчы ў часы руху “Салідарнасць” як суцэльна кансерватыўнае і лаяльнае апірышча камуністычнага рэжыму. Хутчэй выпадае казаць пра ўнутраную палярызацыю ўнутры беларускай супольнасці Польшчы. Пры тым, што вельмі значная частка беларусаў разглядала праграму “Салідарнасці” праз прызму яго нацыянальна-польскай і каталіцкай рыторыкі, у чым бачыла для сябе пагрозу, іншая частка актыўна ўключылася ў дзейнасць структур агульнапольскага прафсаюза. Кансерватыўную пазіцыю заняла іерархія праваслаўнай царквы, якая супрацоўнічала з камуністычнымі службамі бяспекі. Не заўжды добра сфармуляваныя пастулаты матэрыялаў “Салідарнасці” неадназначна ўспрымаліся нацыянальнымі меншасцямі Польшчы і ў іх ліку і беларусамі.

Самы вялікі паводле аб’ёму ў выпуску артыкул палітолага з Торуні Аркадзіюша Чволека (Arkadiusz Czwolek) аналізуе асноўныя чыннікі паразы беларускай апазіцыі на прэзідэнцкіх выбарах 2006 г. і разглядае перад- і паслявыбарчую сітуацыю на падставе ў асноўным беларускіх тэкстаў, якія з’явіліся цягам 2005-2008 гг. Большасць дзеянняў апазіцыі былі, на думку аўтара, контрпрадуктыўнымі. Яны не вялі да кансалідацыі дэмакратычных сілаў, а прывяла пасля прэзідэнцкіх выбараў да завастрэння існуючых супярэчнасцяў у асяроддзі дэмакратычнай апазіцыі. Палітолаг з Торуні звяртае ўвагу на кантэкст выбараў 2006 г. як спробу паўтарыць у беларускіх умовах сцэнар украінскай “памаранчовай” рэвалюцыі. Невысокі ўзровень папулярнасці Аляксандра Мілінкевіча адрозніваў яго ад высокіх паказчыкаў Віктара Юшчанкі. Калі апошні атрымаў падтрымку ад Юліі Цімашэнкі, то Мілінкевіч спаборнічаў з Аляксандрам Казуліным. Праграма адзінага кандыдата ад дэмакратычных сіл не адпавядала яго поглядам, паводле Чволека. Таксама вялікай памылкай быў, як сцвярджае польскі даследчык, нізкі ўзровень супрацоўніцтва дэмакратычных сілаў з прадэмакратычнымі НДА і прафсаюзамі. Беларуская апазіцыя не мела падтрымкі хаця б нейкага сегменту наменклатуры ці спецслужбаў. Тое ж самае датычыць кантактаў з прадпрымальніцкімі коламі. Памылкай было б лічыць, што Аляксандр Лукашэнка стаў бы на шлях перамоваў з апазіцыяй ці прыняў міжнароднае пасярэдніцтва ў нейкай форме. Апазіцыя дамагалася не правядзення новых выбараў, а пераліку галасоў. Больш глыбокія прычыны хаваюцца ў тым, што, паводле польскага навукоўца, беларуская апазіцыя не перажыла той трансфармацыі, якая мела месца ў выпадку ўкраінскай апазіцыі ў перыяд 2001-2004 гг. Польскі палітолаг не звяртае ўвагу на цэлы шэраг іншых чыннікаў, якія не проста адрознівалі беларускую апазіцыю ад украінскай, але і сам кантэкст складвання і функцыянавання палітычнага рэжыму ў Беларусі, што наклала значны адбітак на выбарчы і паслявыбарчы цыкл у Беларусі ў 2006 г.

Ксёндз Юзаф Макарчык (Гродна) прысвяціў свой нарыс адраджэнню рыма-каталіцкага касцёла ў Беларусі за апошнія два дзесяцігоддзі. Хоць у артыкуле вельмі мала аналізу дынамікі  развіцця касцёла і наўрадці падыход аўтара можна назваць новым, тым не менш гэта кампенсуецца статыстычнымі дадзенымі і гістарычнымі экскурсамі. У раздзеле крыніц упершыню публікуецца інвентар мястэчка Сапоцкін 1704 г., падрыхтаваны да друку Андрэем Вашкевічам і Віталем Галубовічам.

У раздзеле рэцэнзій разглядаюцца манаграфіі Дзяніса Лісейчыкава, Віталя Крывуця і інш. Шведскі даследчык Пер Рудлінг апублікаваў свой водгук на кнігу ўспамінаў Барыса Рагулі, якая выйшла ў Канадзе яшчэ ў 2005 г.

Збольшага новы выпуск у чарговы раз апраўдвае cваю высокую рэпутацыю  выдання і запаўняе шэраг “белых плямаў” і, што вельмі важна, запрашае далучыцца да дыскусіі іншых даследчыкаў не толькі з Беларусі і Польшчы.

Даследчы семінар “Палітычнай сферы” дзейнічае для прафесійнай камунікацыі і абмену ідэямі ў сферы вывучэння палітыкі, удасканалення метадалогіі і стратэгіі аналізу палітычных працэсаў. На семінары праводзяцца прэзентацыі актуальных вынікаў палітычных, сацыяльных і эканамічных даследаванняў. План працы даследчага семінара “Палітычнай сферы” на першае паўгоддзе 2013 г.

“Ці вінавата Візантыя? Да праблемы суадносінаў гістарычна-культурнай спадчыны і сучаснага цывілізацыйнага статусу”

Дакладчык – Алег Дзярновіч.

Даследчая праблема: ставіцца пытанне, у якой ступені гістарычныя і культурныя традыцыі ўплываюць на станаўленне сучасных сацыяльных інстытутаў. Па выніках даследавання 2010—2012 гадоў.

Запрашаюцца ўасе зацікаўленыя!

Пачатак семінара ў 18-00.

Для ўдзелу ў семінары трэба адправіць заяўку на info @ palityka.org

Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

Радиус нуля. Онтология арт-нулевых. Минск, 2000–2010 / под ред. О. Жгировской, О. Шпараги, Р. Вашкевича. – Минск: И.П. Логвинов, 2013 (серия «Новая Еўропа»). – 532 с.

Агляд падрыхтаваны Александрам Сарнам

Книга-каталог «Радиус нуля» объединил под одной обложкой работы беларусских авторов о периоде 2000-х, а также материалы одноименной выставки, состоявшейся в 2012 году на заводе «Горизонт». Кураторам проекта Руслану Вашкевичу, Оксане Жгировской и Ольге Шпараге удалось решить весьма амбициозную задачу и привлечь к участию экспертов, аналитиков и художников для проведения исследований, организации выставки и предъявления ее результатов в данной книге.

Так состоялся не только «отчет о событии», но и «историческая ревизия» предшествовавшей ему ситуации. Итоги проекта впечатляют: в объемном (более полутысячи страниц) издании представлены работы художников и тексты критиков, которые не ограничиваются лишь ретроспективным обзором и созданием очередного «архива», но предлагают альтернативный дискурс о современном беларусском искусстве. В рамках этого дискурса авторы попытались не только изучить художественное пространство и арт-сообщество Беларуси, но и структурировать их, точнее – концептуально обосновать возможность такого «форматирования» для понимания нынешнего состояния и перспектив дальнейшего развития.

Между знанием и властью

Аналитика как «стиль письма» не тождественна искусствоведческим изысканиям. Соотношение таких жанров, как научное (искусствоведческое и прочее) исследование, критическая статья и (концептуальный) пресс-релиз можно представить, по Мишелю Фуко, как иерархию уровней знания, зафиксированную не только в различных формах дискурса о современном искусстве, но и диспозициях власти в их институциональном оформлении. В данном случае вполне оправданно сочетание в книге всех форматов, поскольку ее дискурс изначально строится как междисциплинарный и внежанровый, объединяющий самые разные позиции и институции. «Радиус нуля» – это набор текстов, построенных вокруг ключевых арт-событий прошлого десятилетия на основе представления конкретной акции (выставки), которая как бы «подвела черту», но в то же время стала «точкой отсчета» для выявления общих тенденций и изменений в современном беларусском искусстве.

Содержание книги не выглядит последовательным и монолитным, его отличают некоторый эклектизм и разнобой в суждениях авторов, однако иначе и быть не могло в силу ситуации в самом современном беларусском искусстве. Хотя все же найти нечто объединяющее всех аналитиков несложно: это критическая оценка сложившейся ситуации. Все остальное – профессиональные предпочтения, институциональная принадлежность, выбор материала статьи – определяло их позиции и оценки, которые никак не могут быть сведены к общему знаменателю. Поэтому можно спорить о том, чего же больше в данном издании – «онтологии» или «антологии», и возможно ли заглянуть в прошлое «как оно есть (на самом деле)» (с. 11) по аналогии с настоящим, а также о топологической привязке всех материалов именно к Минску, ведь в сборнике присутствуют и работы представителей беларусского художественного зарубежья.

Кроме того, в «Радиусе нуля» явно не хватает сбалансированности в выборе предметов анализа, методов исследования и объеме полученных текстов – от общих набросков в попытке прописать введение в тему до развернутых исследований в рамках того или иного сегмента, сравнения конкретных практик арт-производства и распространения продукции. Кому-то это может показаться недостатком, который не позволил, скажем, охватить все сферы художественной практики или хотя бы визуальных искусств (visual arts), в результате чего такие формы, как театр, скульптура и кинематограф остались «вне критики».

Сила живописи

Конечно, в идеале можно было бы реализовать проект с подбором авторов специально для анализа каждого из сегментов поля искусства c закреплением персональных заданий в соответствии с профессиональными предпочтениями и компетенцией критиков. Но такая задумка, к сожалению, не удалась: в их работах приоритет достаточно откровенно отдается живописи, которая выступает как «смысловой горизонт» и средство оценки даже там, где напрямую речь о живописи не идет. Это вполне можно расценить как знаковую, симптоматичную ситуацию, ведь именно живопись у нас сохраняет свои доминирующие позиции и становится универсальным инструментом конструирования «эстетического бессознательного» (Жак Рансьер) – причем не только у неискушенного потребителя культурной продукции, но и у маститых теоретиков. И тогда может ли стать такой способ оформления/представления теоретического воображения осознанным?

Вероятно, живопись в нашей арт-среде расценивается и используется в качестве символического ресурса утверждения себя, своей идентичности не только и не столько в качестве «профессионала» или «любителя», но, скорее, «ценителя прекрасного» – вполне в духе традиционного восприятия и потребления искусства. Для такого ценителя (который также может быть представлен как «собиратель» или коллекционер) вопрос выбора объекта, в который он мог бы инвестировать свой капитал (финансы или знания – вопрос компетенций и предпочтений), становится настолько значим, что определяет саму возможность «вложения». И живопись оказывается здесь вне конкуренции, коль скоро за ней стоит авторитет самой Истории и Традиции. Именно живопись у нас воспринимается как полноправный представитель всего искусства – как классического, так и современного, тем самым воплощая в себе его «абсолютную идею».

Дальнейшая работа для социоаналитика

Однако углубляться в этот вопрос здесь нет никакой возможности, поскольку более важным представляется другой аспект. Аналитические тексты и критические статьи, представленные в данном издании, выступают в качестве материала, который может послужить кейсом для социоанализа (в духе Пьера Бурдье) не только и не столько беларусского искусства в целом, но прежде всего выделяемого в нем поля арт-критики. Такой анализ предварительно, в качестве набросков, можно провести по трем направлениям:

1) статус арт-критика, его принадлежность к тем или иным институциям, которые предоставляют свои ресурсы, полномочия и возможности, что позволяет ему выступать в качестве не просто субъекта индивидуального (авторского) высказывания, но и агента социальных изменений в данном сегменте арт-пространства;

2) принципы оформления, организации и развития профессионального сообщества, его открытость или замкнутость, возможность включения/исключения новых членов и обеспечения условий изменения в нем через доступ «извне» и «изнутри»;

3) специфика тематизации и постановки проблем в суждениях арт-критиков, способствующих формированию их концептуального воображения или «эстетического бессознательного» как нормативных представлений об арт-процессах и художественных практиках в Беларуси: чем они являются сейчас и какими должны стать, каким быть арт-сообществу, что влияет на текущие процессы и динамику поля в целом?

Анализируя опыт реализации проекта «Радиус нуля» на всех его этапах, можно резюмировать следующее: исходный замысел кураторов проекта по объединению ресурсов государственных организаций и альтернативных структур в полной мере не удался – в список экспертов вошли всего три представителя госучреждений, а в роли критиков их осталось лишь двое; многие из экспертов, критиков и художников отказались от участия в проекте; высказывания производились от лица авторов, а не институтов. Это не позволяет оценить деятельность аналитиков как социальных агентов, но лишь увидеть в них субъектов критического высказывания и отношения к тому, что происходило в 2000-е и происходит сейчас. Однако такое высказывание, как правило, просто теряется на фоне общего «шума» и может быть не услышано другими субъектами и институтами.

Сообщество находится в стадии становления и представляет собой совокупность отдельных персон, обычно связанных не партнерскими отношениями на профессиональной основе (скажем, в рамках реализации тех или иных проектов), а возможностями обмена мнениями и суждениями в произвольной манере. Усилия арт-критиков пока нацелены лишь на обустройство и освоение публичных пространств в качестве площадок для диалога, поскольку без этого необходимого условия все остальное становится в принципе невозможным. Но и для коммуникации в данный момент медиа-каналов явно недостаточно: из печатных СМИ действуют официальное «Мастацтва» и альтернативный «пАРТизан», из электронных – порталы «Арт-активист» и «Zнята», остальные возможности предоставляют социальные сети и веб-сообщества. Однако нужно учитывать низкий уровень культуры общения в сети при его открытом формате, когда любой желающий на условиях анонимности может использовать эти ресурсы в своих целях, вместо постановки проблем и их профессионального обсуждения сводя личные счеты, провоцируя скандалы и ссоры.

Поэтому совершенно необходимо выходить из «интернет-подполья», устраивать публичные дискуссии офф-лайн, вроде тех, что проводят Галерея «Ў» или портал «Новая Еўропа» (открытые лекции в рамках проекта «Европейское кафе»). Пока конструктивного диалога не получается, все попытки наладить связи и создать автономные общественные организации к успеху не приводят (как в случае с союзом фотографов), так что реального воздействия на остальных участников арт-процессов практически нет. В таком случае наиболее важной задачей представляется консолидация усилий по организации самого сообщества и его институциональному оформлению – для получения возможности влиять на принятие решений государственными институтами и органами управления (тем же Министерством культуры).

В сфере «профессионального воображения» горизонт суждений арт-критиков пока достаточно узок, поскольку ограничен кругом личных пристрастий автора и его компетенцией, за рамки которой он старается не выходить, а расширять ее не стремится. Интересы сообщества он охватить не пытается и работает на укрепление своего социального статуса лишь в русле узкой специализации. Попытки междисциплинарного анализа на основе освоения «сопредельных территорий» из современной философии, социологии или медиа-критики предпринимаются крайне редко, а проблемы современного искусства зачастую сводятся лишь к развитию живописи. Как правило, объект критики обнаруживается «вовне» (условия функционирования арт-поля в Беларуси, исходя из его нынешнего состояния и социального контекста), но «внутри» самого сообщества он остается невидимым, не распознается и не анализируется.

В такой ситуации, вероятно, нужно направить усилия на обсуждение роли арт-критика и анализ возможностей «сборки» сообщества и усиления его роли как игрока на поле искусства Беларуси. При этом недостаточно ограничиваться лишь общей негативной оценкой и констатацией того факта, что у нас «нет рынка», сообщество не сложилось, а институты скорее душат инициативы, нежели способствуют их появлению. Осуществив «переоценку ценностей», фокусируя наши суждения на конкретных условиях объединения и совместного решения проблем, можно достигнуть большего результата. Пока этому препятствует атмосфера взаимного недоверия, недомолвок и обид, что свидетельствует о неумении налаживать деловое сотрудничество на профессиональной основе и приводит к откровенной конфронтации между государственными учреждениями культуры, неофициальными объединениями и коммерческими структурами.

Так возникает целый комплекс проблем при организации художественных практик в рамках нашего арт-пространства, на что и указали кураторы проекта при обосновании его концепции (с. 501): отсутствие в Беларуси альтернативных периодических изданий о современном искусстве; преобладание со стороны независимых арт-критиков лишь «точечных высказываний» о состоянии отечественного художественного процесса, которые не собираются и не обобщаются в периодике; нехватка документации проектов альтернативных художников, что приводит к неполноте и неадекватности информации о положении дел в арт-среде Беларуси; отсутствие систематического и квалифицированного анализа арт-поля современного беларусского искусства в целом.

Остается надеяться, что появление сборника «Радиус нуля» будет способствовать обсуждению и решению если не всех, то хотя бы части указанных проблем. Во всяком случае, его авторы к этому стремились. И появился он не благодаря, но вопреки наличной ситуации, которая может быть улучшена, если подобных работ и инициатив станет больше.

З іншымі водугукамі на кнігу можна азнаёміцца тут: http://eurocenter.by/books/radius-nulya-ontologiya-art-nulevyh-minsk-2000-2010

3-4 траўня

У межах канферэнцыі адбыліся дзве публічныя дыскусіі.

3 траўня ў гатэлі “Crown Plaza ” прайшла публічная дыскусія “Кастусь Каліноўскі і паўстанне 1863-64 гадоў: канфлікт інтэрпрэтацый 150 гадоў пасля”.  Запрошаныя выступоўцы: Алесь Смалянчук (Беларусь), Дарус Сталюнас (Літва), Ян Шумскі (Польшча), Андрэй Ціхаміраў (Беларусь).

4 траўня пры ўдзеле навукоўцаў Алеся Краўцэвіча (Беларусь), Алега Дзярновіча (Беларусь), Дангіраса Мачуліса (Літва) і Русціса Камунтавічуса (Літва) у рэстарацыі “NEWMAN” прайшла публічная дыскусія  на тэму “Ці ёсць супярэчлівасць беларускай і літоўскай візіі гісторыі ВКЛ навуковай і палітычнай праблемай?”

Матэрыялы ў СМІ:

Аднаўленне гісторыі

У Мінску навукоўцы з Беларусі, Літвы, Украіны і Польшчы абмяркоўвалі праблему захавання гістарычнай памяці народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.

istpravda.ru 3 мая 2013 года ў амбасадзе Літоўскай рэспублікі ў Беларусі адбылася канферэнцыя “Аднаўленне Гісторыі: памяць і грамадства ў Цэнтральна-Ўсходняй Еўропе”. Яе арганізатарамі выступілі Інстытут “Палітычная сфера” (Літва-Беларусь), Універсітэт Вітаўта Вялікага (Літва), Польскі інстытут у Мінску (Беларусь), Інстытут Вялікага Княства Літоўскага (Літва), Лятучы ўніверсітэт (Беларусь).

http://www.istpravda.ru/bel/news/3266/

http://www.arche.by/by/page/reviews/14927

Паўстанне Каліноўскага: пра што спрэчка?

Зміцер Казлоўскі, ЕўраБеларусь

Розныя погляды на Паўстанне 1863-64 гг. і асобу Кастуся Каліноўскага ў беларускім грамадстве з’яўляюцца часткай дыскусіі хутчэй пра сучасную і будучую Беларусь, чым пра ейную гісторыю.

Такую думку выказаў доктар гістарычных навук Алесь Смалянчук падчас публічнай дыскусіі «Кастусь Каліноўскі і паўстанне 1863-64 гадоў: канфлікт інтэрпрэтацый 150 гадоў пасля».

Разам з тым, гісторык лічыць, што канфлікт вакол паўстання можа быць карысны, бо ён дазваляе задумацца пра асобу Каліноўскага. “У пэўны момант мы збудавалі манумент Кастусю Каліноўскаму, як нацыянальнаму герою №1, пакалі побач кветкі і адышлі ўбок. А дыскусіі, якія пачаліся не зараз, а ішлі яшчэ ў 20-ягады мінулага стагоддзя, дазваляюць навукова задумацца, наколькі добра мы ведаем гэтага чалавека”,- заўважыў Алесь Смалянчук.

http://fly-uni.org/akademichnyya-padzei/pa-slyadax-dyskusii-2.html
Відэазапіс дыскусіі: Кастусь Каліноўскі і паўстанне 1863-64 гадоў: канфлікт інтэрпрэтацый 150 гадоў пасля

Удзельнікі: доктар гістарычных навук Алесь Смалянчук (Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук), доктар гісторыі Дарус Сталюнас (Інстытут гісторыі Літвы), доктар гісторыі Ян Шумскі (Інстытут гісторыі навукі Польскай акадэміі навук), Андрэй Ціхаміраў (Інстытут гісторыі навукі Польскай акадэміі навук).

http://fly-uni.org/akademichnyya-padzei/publichnaya-dyskusiya-lyatuchaga-%D1%9Eniversiteta-videazapis-2.html

У Мінску прайшла дыскусія “Кастусь Каліноўскі: канфлікт інтэрпрэтацый 150 гадоў пасля”

Няўтульным, залеўным вечарам 3 мая утульная зала раскошнага гатэля Crowne Plaza змясціла самую разнастайную публіку: выкладчыкі, юрысты, пенсіянеры і, галоўнае, шмат моладзі.

У дыскусіі бралі ўдзел выбітныя беларускія і літоўскія гісторыкі. Гэта Алесь Смалянчук — доктар гістарычных навук, прафесар Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта, Дарус Сталюнас — намеснік дырэктара Інстытута літоўскай гісторыі; Андрэй Ціхаміраў і Ян Шумскі — абодва з Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук.

150 год таму на землях былой Рэчы Паспалітай распачалося паўстанне.

http://nn.by/?c=ar&i=109227

Дариус Сталюнас: «Между беларусскими и литовскими историками нет закрытых тем»

(інтэрв’ю парталу Новая Еўропа)

Известный литовский историк, заместитель директора Института истории Литвы, Дариус Сталюнас в интервью «Новай Еўропе» рассказывает о работе историка в Литве, популярных темах исторических исследований и своих впечатлениях от контактов с беларусскими историками. Дариус Сталюнас был участником прошедшей 3–4 мая 2013 года в Минске конференции «Аднаўленне гісторыі: памяць і грамадства ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе», организованной Институтом политических исследований «Палітычная сфера».
http://n-europe.eu/article/2013/05/06/darius_stalyunas_mezhdu_belarusskimi_i_litovskimi_istorikami_net_zakrytykh_tem

«Літоўцы ўсіх б’юць, а беларусы сядзяць цывілізавана ў гальштуках»

4 мая ў Мінску адбылася публічная дыскусія «Ці ёсць супярэчлівасць беларускай і літоўскай візіі гісторыі ВКЛ навуковай і палітычнай праблемай?»

http://nn.by/?c=ar&i=109269

ІІ Міжнародная канферэнцыя Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера”

“Аднаўленне Гісторыі: памяць і грамадства ў Цэнтральна-Ўсходняй Еўропе”

3-4 траўня 2013 года, Мінск (Беларусь)

Месца правядзення: Амбасада Літоўскай Рэспублікі ў Беларусі (вул. Захарава, 68) 

2nd International Conference of Institute of Political Studies Political Sphere

“Restoration of History: Memory and Society in East-Central Europe”

3-4 May 2013, Minsk (Belarus)

The conference will be held at the Embassy of the Republic of Lithuania (Zacharava st., 68)

Арганізатары:

Інстытут палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” (Літва-Беларусь), Універсітэт Вітаўта Вялікага (Літва), Польскі інстытут у Мінску (Беларусь), Інстытут гісторыі Літвы (Літва), Інстытут Вялікага Княства Літоўскага (Літва), Амбасада Літоўскай Рэспублікі ў Беларусі, Інстытут сацыяльных даследаванняў Варшаўскага універсітэта (Польшча).

Organisers:

Institute of Political Studies Political Sphere (Lithuania-Belarus), Vytautas Magnus University (Lithuania), Polish Institute in Minsk (Belarus), Lithuanian Institute of History (Lithuania), Institute of the Great Duchy of Lithuania (Lithuania), Embassy of the Republic of Lithuania in Belarus, Institute of Social Studies at Warsaw University (Poland).

Праграма/Program 

3 траўня/May, 3

10.00-10.15 Адкрыццё канферэнцыі. Вітальныя словы арганізатараў.

Opening of the conference. Welcoming speech of organisers.

10.15-11.45 Секцыя І (Частка 1). Нацыянальныя вобразы мінулага ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе.

Section I (Part 1). National images of the past in East-Central Europe.

11.45-12.05 Перапынак на каву / Coffee Brake

12.05-12.20 Прэзентацыя Беларускага архіва вуснай гісторыі (Алесь Смалянчук, Ірына Кашталян).

Presentation of Belarusian Archive of Oral History (Alieś Smaliančuk, Iryna Kaštalian)

12.20-14.00 Секцыя І (Частка 2). Нацыянальныя вобразы мінулага ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе.

Section I (Part 2). National images of the past in East-Central Europe.

 14.00-15.00 Абед/Lunch.

15.00-16.45 Секцыя 2. Паўстанне 1863-64 г. ў памяці і гістарычных наратывах

Section 2. Uprising of 1863-1865 in memory and historical narratives.

16.45-17.00 Перапынак на каву / Coffee Brake

17.00-17.40 Адкрыццё “Дзён Літвы” ў Беларусі (Пры ўдзеле амбасадара Літвы ў Беларусі Эвалдаса Ігнатавічуса).
Opening of “Lithuanian Days” in Belarus (with participation of Evaldas Ignatavičius, Ambassador of the Republic of Lithuania in Belarus).

18.00 – 20.00  Публічная дыскусія “Кастусь Каліноўскі і паўстанне 1863-64 гадоў: канфлікт інтэрпрэтацый 150 гадоў пасля” (гатэль “Crown Plaza ”, зала Princess II, вул. Кірава, 13). Запрошаныя выступоўцы: Алесь Смалянчук, Дарус Сталюнас, Ян Шумскі, Андрэй Ціхаміраў.

Public discussion “Kastuś Kalinoŭski and the uprising of 1863-1865: conflict of interpretations after 150 years” (“Crown Plaza” hotel, room Princess II, Kirava st. 13). Invited speakers: Alieś Smaliančuk, Darius Staliūnas, Jan Szumski, Andrej Cichamiraŭ.

4 траўня/May, 4

10.00-11.45 Секцыя 3. Агульнае мінулае ці аўтаномныя нацыянальныя гісторыі? Памяць пра ВКЛ у дзяржавах Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы.

Section 3. Common past or autonomous national histories? Memory of the GDL in the countries of East-Central Europe.

11.45-12.05 Перапынак на каву / Coffee Brake

12.05-14.00 Секцыя 4. Камуністычнае мінулае паміж пераадоленнем і рэстаўрацыяй у посткамуністычных краінах.

Section 4. Communist past between overcoming and restoration in post-communist countries.

 14.00-15.00 Абед/Lunch.

15.00-17.00 Публічная дыскусія “Ці ёсць супярэчлівасць беларускай і літоўскай візіі гісторыі ВКЛ навуковай і палітычнай праблемай?” (рэстарацыя “NEWMAN”, 2-гі паверх, вул.  Нямігі,  36). Запрошаныя выступоўцы: Алесь Краўцэвіч, Алег Дзярновіч, Дангірас Мачуліс, Русціс Камунтавічус.

Public discussion “The controversy of Belarusian and Lithuanian visions of history of the GDL: is it a scientific and political problem?” (“NEWMAN”  restaurant,  the  first  floor,  Niamiha  st.  36). Invited speakers: Alieś Kraŭcevič, Alieh Dziarnovič, Dangiras Mačiulis, Rūstis Kamuntavičius.

Запампаваць праграму: Conference 2013 program_full

Зарэгістравацца ў якасці госця канферэнцыі можна да 30 красавіка, адправіўшы запыт на info@palityka.org

Месца: заля Princess II гатэля Crowne Plaza (Кірава, 13). Уваход вольны.

Напярэдадні лекцыі TUT.by узяла інтэрв’ю ў Русціса Камунтавічуса – сталага партнёра Інстытута “Палітычная сфера” ў нашай супрацы з Універсітэтам Вітаўта Вялікага,  Інстытутам Вялікага Княства Літоўскага і арганізацыі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі.

“Чаму ў Літве ВКЛ дагэтуль лічыцца літоўскай дзяржавай” – так называецца публічная лекцыя гісторыка Русціса Камунтавічуса, дырэктара Інстытута Вялікага Княства Літоўскага (Коўна), дацэнта Універсітэта Вітаўта Вялікага (Коўна). Погляд спадара Русціса – не зусім традыцыйны для літоўскіх гісторыкаў: мала таго, што ён прызнае ролю беларусаў у ВКЛ, дык яшчэ і кажа, што часам гэтая роля была галоўная. Лекцыя, якую ў межах цыклу Urbi et Orbi ладзіць Лятучы Універсітэт разам з Інстытутам ВКЛ (Літва) адбудзецца 2 траўня а 18.30 у залі Princess II гатэля Crowne Plaza (Кірава, 13). Уваход вольны!

http://news.tut.by/culture/345976.html

Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

Агляд падрыхтаваны гісторыкам Андрэем Чарнякевічам.

Ужо ва ўступе, з самага першага сказа, аўтар падае галоўную тэму працы, як “вывучэнне праблематыкі выхаваўчай палітыкі, якую праводзяць правячыя колы дзяржавы ў адносінах да маладога пакалення…”. Пасля чаго, праўда, незаўважна ад паняцця “правячыя колы” пераскоквае на тэрмін “правячыя эліты”, які ўжывае ў якасці сіноніма апошняга (с. 4).  Гэткіх “спрошчванняў” на пачатку працы можна знайсці адразу некалькі: ужыванне тэрміна 2-я Рэч Паспалітая (менавіта праз арабскую лічбу); тэрыторыя, пра якую ідзе гаворка, паводле аўтара “атрымала неафіцыйную назву «Заходняя Беларусь»…”, прычым, Заходняя Беларусь у двукоссе і адразу – “у Польшчы рэгіён лічыўся ўсходнімі ўскраінамі (крэсамі)”. Ці, сцвярджэнне пра тое, што тут “…к верасню 1939 г. пражывала каля 5 000 000 чалавек, большасць з якіх складалі беларусы” (с. 4).

Пры гэтым, аднак, робяцца і даволі парадаксальныя высновы. Напрыклад, спачатку прыводзіцца тэзіс пра тое, быццам гэтыя тэрыторыі былі “адсталым аграрна-сыравінным прыдаткам”(с. 4). Пасля чаго аказваецца, што “у перадваенныя гады эканамічнага ўздыму (1937-1938 гг.) Віленскае, Навагрудскае і Палескае ваяводствы дасягнулі ўраджайнасці збожжавых культур і бульбы ўзроўню Францыі…”, а “сельская гаспадарка Заходняй Беларусі і мясцовае сялянства не зведалі прымусовай калектывізацыі..” (с 6). Відавочна, аўтар спрабаваў крытычна разглядаць некаторыя стэрэатыпы айчыннай гістарыяграфіі, аднак не быў у гэтым занадта паслядоўным.

Сама кніга складаецца з чатырох частак. Першая глава прысвечана разгляду гістарыяграфіі самой праблемы і ў нечым дастаткова прадказальная. Паводле аўтара, калі ў айчыннай гістарыяграфіі праблема фарміравання і рэалізацыі афіцыйных выхаваўчых канцэпцый польскіх улад на тэрыторыі Заходняй Беларусі “не знайшла адпаведнага шырокага адлюстравання” (с. 10), дык у польскай гістарыяграфіі яна прадстаўлена значна шырэй (с. 13). Пасля знаёмства ж з самой главой, аднак, становіцца відавочным, што ў айчыннай гістарыяграфіі падобнай праблемы наогул не існавала, што толькі дадае цікавасці да дадзенай працы. На жаль, з самой кнігі мы не здолелі даведацца, ці разглядалася гэтае пытанне ў іншых, акрамя “айчыннай” ды “польскай”, гістарыяграфіях. Больш за тое, ужо ў апісанні архіўных крыніц відавочна адчуваецца адсутнасць дакументальных сведчанняў з уласна архіваў Польшчы, Літвы ці, нават, Гродна. Тыя ж архівы, якія разглядаюцца, напрыклад, як Дзяржаўны архіў Брэсцкай вобласці, прадстаўлены толькі трыма фондамі – Палескім ваяводскім упраўленнем (сем спраў), папячыцельствам Брэсцкай школьнай акругі (адна справа) ды камандаваннем акругі корпуса № 9 (сем спраў) (сc. 18, 168).

Другая глава мае назву “Дзяржаўнае выхаванне”: узнікненне і развіццё канцэпцыі. Пачынаецца яна разглядам дэмаграфічнай сітуацыі ў міжваеннай Польшчы (у аўтара – 2-й Рэчы Паспалітай) і фармавання “санацыйнай” выхаваўчай канцэпцыі. Галоўная думка аўтара  ў тым, што “беларуская моладзь складала большасць сярод сваіх равеснікаў” у дадзеным рэгіёне (с. 26). Фактычна, аднак, нават калі пагадзіцца з такой тэзай, адсюль яшчэ не вынікае канкрэтных высноваў звязаных з самой тэмай даследавання. Напрыклад, хаця б пытанне, у якой ступені былі ахоплены асветай розныя нацыянальныя групы і ці ў аднолькавай ступені яны траплялі ў сферу дзяржаўнай моладзевай палітыкі? Магчыма, па гэтай прычыне беларускаму чытачу цяжка пабачыць розніцу паміж канцэпцыяй “нацыянальнага выхавання” польскіх эндэкаў ды “дзяржаўнага выхавання” “санацыі”. У выніку, ужо ў наступным параграфе, прысвечаным эвалюцыі “дзяржаўнага выхавання” пасля 1935 г., сам аўтар наўпрост сцвярджае, што “гэтыя дзве канцэпцыі… адрозніваліся не зместам, а паняційным апаратам” і што “абедзве яны з’яўляліся сродкам паланізацыі нацыянальных меншасцяў” (с. 41). У такім разе варта запытацца: “А ці можа той жа 1935 г. быць прынцыповай мяжой у дачыненні да ідэалагічнай палітыкі ў сферы адукацыі ў паўночна-ўсходніх ваяводствах польскай дзяржавы”?

У трэцяй главе аўтар непасрэдна аналізуе рэалізацыю самой канцэпцыі “дзяржаўнага выхавання” ў школе. Дзеля гэтага, ён прадстаўляе арганізацыю школьнай справы на тэрыторыі Заходняй Беларусі, рэформу Януша Еджэевіча, функцыянаванне школы ў міжваеннай Польшчы ў якасці выхаваўчага інстытута ды грамадскія арганізацыі школьнай моладзі. Але і тут мы ізноў сутыкаемся з тым самым “спрашчэннем”. Гэтак тэзіс пра тое, што падрыхтоўка сістэмы народнай адукацыі Польшчы пачалася яшчэ да аднаўлення незалежнасці польскай дзяржавы (с. 42) аўтар зводзіць, чамусьці, да размовы на тэму “зонаў без школ” (с. 43), а пытанне развіцця нацыянальнага школьніцтва (с. 52)  выключна да беларускай адукацыі! Выснова ж наконт таго, што “школа 2-й Рэчы Паспалітай з’яўлялася сур’ёзным выхаваўчым інстытутам, дзейнасць якога на тэрыторыі Заходняй Беларусі была накіравана на паланізацыю мясцовай моладзі” (с. 76) наўрадці стасуецца да яўрэйскай адукацыі на гэтым абшары, пра якую аўтар наогул не напісаў ні слова! Як, дарэчы, і пра яўрэйскія моладзевыя арганізацыі. Фактычна, па-за межамі даследавання засталася, значная частка грамадства, прычым, з вельмі асаблівай сістэмай выхавання, якая мела як сваю ідэалогію, гэтак і гістарычную традыцыю.

Апошняя, чацвёртая, глава мае назву “«Дзяржаўнае выхаванне» па-за школьнай моладзі”. Пачынаецца яна з пытання элементарызацыі “дзяржаўнага выхавання” праз пасрэдніцтва праўрадавых маладзёвых арганізацый. Акрамя таго, аўтар разглядае барацьбу “санацыйных” колаў за ўплыў на студэнцтва і, як ён акрэслівае, “маладую інтэлігенцыю”. Завяршаецца глава пытаннем удзела дзяржаўных і грамадскіх структур у рэалізацыі канцэпцыі “дзяржаўнага выхавання”. Пры гэтым, у якасці дадатку прыводзяцца “Інтэрпрэтацыя законаў і звычаяў канвенту ‘Палонія’” ды ідэйная дэкларацыя “Легіёна маладых”.

Скончыць агляд хацелася б дастаткова нечаканай высновай самога аўтара, які вызначае актуальнасць сваёй працы, сярод іншага, як “прыклад практычнага ажыццяўлення ідэйна-выхаваўчай працы сярод маладога пакалення” (с. 10). Улічваючы сам змест даследавання, пагадзіцеся, падобны тэзіс гучыць больш чым двусэнсоўна.

Магчымасці атрымання вышэйшай адукацыі ў Каўнаскім ўніверсітэце Вітаўта Вялікага агучылі беларусам прадстаўнікі гэтага літоўскага ВНУ Кейстуціс Барткявічус і Юрга Ёнуцітэ.

Свой выступ доктар навук Кейстуціс Барткявічус пачаў з апісання пераваг атрымання вышэйшай адукацыі ў Літве. Ён адзначыў, што літоўская сістэма вышэйшай адукацыі з’яўляецца часткай еўрапейскай адукацыйнай прасторы, што дазваляе студэнтам разлічваць на індывідуальны падыход у навучанні, удзел у праграмах абмену з іншымі еўрапейскімі і амерыканскімі універсітэтамі. Літоўскія ВНУ прапануюць досыць шырокі спектр адукацыйных праграм на англійскай мове, таму практычна кожны замежны студэнт можа знайсці ў Літве вывучаць цікавую для яго вобласць.

<…>
Доктар навук Юрга Ёнуцітэ прадставіла адукацыйныя праграмы Універсітэта Вітаўта Вялікага, даступныя замежным студэнтам, выкладаныя на англійскай мове. Для жадаючых атрымаць ступень бакалаўра варыянтаў не так і шмат – усяго пяць (Міжнародная палітыка і развіццё, Еўрапейская эканоміка, Біялогія, Энергетычныя тэхналогіі і Развіццё супольнасцяў). Але, як запэўніла прадстаўнік УВВ, пералік праграм на англійскай мове ўвесь час пашыраецца.

Чытаць далей>>>

Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

Любовь: счастье есть! (Гендерные аспекты любви между полами). Сборник материалов / Составление Буровой С. Н. и Иванюшкиной Ю. В.; под общей редакцией Буровой С. Н. и Иванюшкиной Ю. В. Минск: Право и экономика, 2012. – 140 с.

Агляд падрыхтаванаы Таццянай Шчурко.

В книге «Любовь: счастье есть!» (2012) основная ответственность за отношения между полами, особенно любовные отношения, возлагается на женщин. Именно с девушками, а не c юношами, необходимо проводить специализированное занятие и именно от них ожидать большей ответственности за свою половую жизнь.

В 2012 году в Беларуси появилось интересное издание, призванное поднять тему гендерных аспектов любви. Сборник представляет собой комплекс тренингов, материалов и упражнений для проведения гендерного воспитания в молодежной среде.

 Гендерное воспитание в Беларуси

Актуальность появления данного сборника обусловлена тем, что согласно Кодексу об образовании, принятому в Беларуси в 2011 году, гендерное воспитание является одним из основных направлений воспитания в целом. Теоретически гендерное воспитание призвано освобождать образовательную среду от жестких гендерных стереотипов, которые становятся основанием дискриминации по признаку пола.

Так, данные исследований и статистики свидетельствуют о разных формах дискриминации в отношении женщин, которая все еще процветает в нашей стране: домашнее насилие; гендерная сегрегация на рынке труда (преимущественная сконцентрированность женщин в малооплачиваемых непроизводственных отраслях); неравенство в оплате труда; усиление консервативных тенденций, ограничивающих женщину только узким кругом социальных ролей (матери, хозяйки дома, воспитательницы детей).

Соответственно, реализация гендерного воспитания в образовательных учреждениях должна способствовать развитию эгалитарных отношений между полами, усилению женского участия в общественно-политическом и экономическом секторах. На сегодняшний день в Беларуси ощущается дефицит учебно-воспитательных комплексов, которые бы могли быть использованы для проведения занятий и тренингов по гендерному воспитанию в молодежной среде.

 Композиция сборника

Сборник подготовлен общественным объединением «Белорусская ассоциация молодых христианских женщин» (БАМХЖ). Книга составлена кандидатом юридических наук, зам. председателя БАМХЖ Буровой С. Н. и генеральным секретарем БАМХЖ Иванюшкиной Ю. В. Рецензентами издания выступили: кандидат социологических наук, доцент О. А. Янчук и кандидат социологических наук, доцент Н. В. Курилович.

В самом общем смысле сборник преследует цель реабилитировать понятие «любовь» как важную форму близких взаимоотношений между людьми. Создательницы сборника ставят перед собой практическую задачу, стремясь ответить на вопрос, каким образом можно говорить о любви с подрастающим поколением. Именно поэтому в книге много упражнений, призванных стимулировать дискуссию по поводу различных аспектов любви, развития этого концепта в общественно-исторической перспективе.

Сборник включает три основных модуля: «Мужчина, женщина, любовь», «Выбор партнера, брак, семья» и третий модуль, который содержит дополнительные материалы (мини-лекции, упражнения) по темам первых двух модулей. Сборник особенно ценен тем, что его разработка осуществлялась в ходе семинаров для тренеров сети БАМХЖ, после которых тренера самостоятельно проводили информационно-образовательные мероприятия. Соответственно, основную часть издания составляют разработанные и апробированные тренинговые занятия: первый модуль включает семь тренингов касательно концепта любви, а второй модуль – три тренинга в отношении понятий брака и семьи. При этом в третьем модуле предлагаются материалы для мини-лекций и дополнительные упражнения.

 В каком смысле существуют и за что несут ответственность мужчины и женщины?

В первую очередь следует отметить, что сборник написан в русле полоролевой, а не гендерной теории и ориентирован на достаточно консервативную модель отношений.

Гендерный подход в образовании базируется на убеждении, что биологические различия не являются определяющими для формирования психологических и социальных характеристик женщин и мужчин. Решающую роль в формировании гендерных различий играет не биологический пол, а те социальные и культурные смыслы, которое общество приписывает анатомическим различиям.

Полоролевой же подход исходит из представления о существовании двух биологических полов (мужского и женского), которые принципиально различны, что ведет и к различиям их ролей в обществе. Закономерно, воспитательный компонент направлен на закрепление этих различий – ориентацию мальчиков и девочек на выполнение разных ролей, поддержку гендерных различий в их интересах и увлечениях.

Мужчины и женщины рассматриваются в сборнике как «природно» разные категории: «После ответов участников/участниц тренер делает вывод о том, что природа создала мужчину и женщину разными не только по своей физиологии, но и по психологии тоже» (с. 11). Основная цель воспитания видится в создании условий для развития «правильной» идентичности и целостного представления о своей принадлежности к определенному полу. Под этим понимается формирование у учащихся знаний о традиционных гендерных ролях; о жизненном предназначении мужчин и женщин; присущих им положительных качествах и чертах характера; физиологических, психологических и этических особенностях полов.

Полоролевой подход предполагает дифференцированное отношение к девочкам и мальчикам в процессе воспитания. Появление заданий отдельно для мальчиков и для девочек подчеркивает и легитимирует различия между полами, формирует социальные нормы и правила поведения для каждого пола. Соответственно, некоторые упражнения сборника и даже тренинги предполагают, что они должны проводиться отдельно для мальчиков и девочек. Так в первом модуле есть тренинг, который проводится только с девочками: «Как себя вести в обществе парня», цель которого – «показать значение и сущность нравственных норм в системе интимных межличностных отношений; сформировать у девушек умения организации оптимального общения с представителями противоположного пола» (с. 24). В данном случае интересно, что аналогичный тренинг для мальчиков в сборнике не представлен.

Соответственно, основная ответственность за отношения между полами, особенно любовные отношения, возлагается на женщин. Именно с девушками, а не с юношами, необходимо проводить специализированное занятие, а значит, большая информированность девушек требует от них большей ответственности за свою половую жизнь. Подобное перекладывание ответственности на женщин является достаточно опасной тенденцией и никак не способствует равноправным отношениям, так как подменяет суть гендерного равенства, предполагающего ответственность за совместную жизнь и мужчин, и женщин.

 Сексуальность и репродукция

Создательницы сборника считают, что воспитание должно формировать «настоящих» мужчин и женщин и ориентировать их на любовь, семью, брак, деторождение. Отношения между полами – это отношения любви, которые в последующем должны приводить к созданию семьи и рождению детей.

В сборнике рассматриваются только отношения между мужчиной и женщиной, и не включаются даже предположения о возможности, например, однополых отношений. Любовь увязывается с такими понятиями, как семья и брак. Тема сексуальности намеренно исключена в связи с тем, что любовь видится как основа морально-нравственного воспитания. Кроме того, в центр внимания попадает понятие репродукции и воспроизводства рода как главной цели отношений между полами.

«Даже самый поверхностный взгляд на роль пола обнаруживает, что первоначальной его целью является продолжение жизни и, при определенных условиях, развитие потомства в сторону более высокого сознания и способностей» (с. 70).

Более того, в рамках мини-лекции «Современные семьи» широко представлен евгенический дискурс, который возлагает на женщину не только ответственность за воспроизводство, но и за рождение здоровых и «правильных» детей: «Главная роль в вопросах улучшения качества потомства лежит на женщине. Это напрямую зависит от выбора отца для будущего ребенка. Женщина, которая может выбрать сильного и лучшего мужчину, но отдаётся слабому или низшему в силу утраты правильной оценки собственных чувств, совершает тягчайшее преступление против природы» (с. 70).

При этом к проявлениям «слабейшего» типа относится насилие над женщиной. С одной стороны, можно было бы предположить, что тем самым осуществляется попытка мотивировать женщину относиться к себе с уважением и не мириться с домашним насилием. Однако, с другой стороны, увязка данного момента с репродукцией от «лучшего мужчины» полностью нивелирует возможность такой мотивации со стороны создательниц сборника, поскольку женщина вновь лишается выбора и права на самоопределение. Логично также задаться вопросами: неужели полагается, что насилие над женщинами является следствием природной предрасположенности? И более того, предрасположенности, передающейся по наследству?

Нира Ювал-Дэвис [1] в работе «Гендер и нация» отмечает, что евгенический дискурс связывает качество нации с селективным зачатием и деторождением, он предполагает вмешательство в репродуктивные процессы с целью появления на свет только «желательных для общества» детей. Современный евгенический дискурс оперирует понятиями «генофонда нации», «генетического потенциала», от которого зависит здоровье и будущее последующих поколений.

Подобного рода дискурс политизирует женское тело и низводит его ценность лишь до уровня воспроизводства населения/нации. Ценность женщины определяется ее способностью к «качественному» выполнению функции деторождения.

 Эгалитарная семья

Доминирующим в сборнике является представление о семье как естественной и неотъемлемой ячейке общества. Воспитание призвано формировать ценностное отношение к семье и воспитанию детей. Этот компонент воспитания акцентирует внимание на транслировании ценности именно семейного жизнеустройства каждого обучающегося. Представленная в сборнике модель семьи является достаточно консервативной и не включает другие типы семей/отношений. Соответственно, все иные модели, кроме зарегистрированной моногамной гетеросексуальной семьи, исключаются, замалчиваются и игнорируются, что является дискриминационной практикой по отношению ко всем, кто не подпадает под нормативную матрицу.

При этом следует отметить, что многие упражнения сборника ориентированы на транслирование эгалитарных ценностей в отношениях между полами, уважительного отношения партнеров друг другу: «Способность принимать, понимать и уважать другую личность, другое мнение очень важна для хороших взаимоотношений, в том числе и для тех, которые сложатся у вас с вашим спутником жизни в будущем» (с. 11).

В сборнике эгалитарная семья рассматривается как основная ценность. Соответственно, гендерное равенство понимается как уважительное и внимательное отношение к особенностям другого пола. Именно поэтому воспитание призвано ознакомить участниц/ков с особенностями каждого пола и сформировать толерантное отношение к ним. Также поднимается вопрос подготовки к созданию семьи, формирования готовности к вступлению в брак. Это становится основанием для создания четких правил и нравственных предписаний, которыми необходимо руководствоваться в отношениях полов.

Подобное представление о гендерном равенстве, транслируемое в сборнике, видимо, должно служить целям профилактики домашнего насилия в семье. Однако его описание отвечает основным установкам традиционного полоролевого подхода, который исходит из того, что нельзя бить женщину, так как она слабее и т.д. Более того, именно в развитии качеств, необходимых для успешного выполнения роли мужа и роли жены, видится основа «семейного счастья» и устранения конфликтов.

Целью же гендерного подхода является подрыв этой устойчивой властной дихотомии (слабый-сильный). Женщину нельзя бить, потому что нельзя бить человека вообще, это нарушение права на личную неприкосновенность. Кроме того, если полоролевой подход видит решение проблемы насилия в семье в формировании готовности следовать традиционным ролям (это якобы снизит конфликты в семье), то гендерный подход подвергает сомнению подобную формулировку в связи с тем, что она ограничивает выборы жизнеопределения и мужчин и женщин.

 Заключение

Изучение сборника позволяет отметить, что он транслирует консервативную модель, призванную ориентировать молодежь на традиционное разделение гендерных ролей. Однако эта модель уже учитывает веяния современности, отмечая важность роли профессиональной сферы в жизни женщины, развитии эгалитарных форм отношений в семье. Также следует отметить, что, несмотря на четкую позицию авторок сборника, большинство упражнений в тренингах все же описаны в достаточно «открытой» манере, не ограничивающей ход движения обсуждения четкими установками. Соответственно, можно предположить, что такой формат позволит стимулировать обсуждение различных аспектов «любви», которое, возможно, изначально и не закладывалось авторками.

Примечания

[1] Юваль-Дейвис Н. (2001). Гендер и нация. Рига, Sage: Elpa.

Belarusian Political Science Review is a peer-reviewed periodical that serves as an interdisciplinary publication for research papers from various subfields of political sciences. The publication aims at meeting the needs of broad academic community in scientific enquiry into politics of Belarus and East-Central Europe. The journal publishes research materials on all key topics and  all approaches of political science without any methodological restrictions. The materials, however, must meet reasonable scholarly criteria. Regional focus of the journal is Belarus, Lithuania, Poland, Ukraine, Latvia and Estonia.

 BPSReview was founded in 2010 by the consortium of organisations, bringing together the experience of a broad academic community and institutions that work on promotion and advancement of research in political science and political analysis.

 Publishing institutions

Vytautas Magnus University (Lithuania), Institute of Political Studies Political Sphere (Lithuania-Belarus), Institute of the Grand Duchy of Lithuania (Lithuania), http://bpsreview.palityka.org

Basic requirements:

Only original texts based on research findings that have never been published as separate articles or parts of a monograph will be considered. The articles sent to the editorial committee undergo anonymous peer review. All texts should be submitted in English (American or British spelling).

Belarusian scholars are highly encouraged to submit the materials. In exceptional cases, authors can submit their original contributions in Belarusian and/or Russian. The editorial team can provide assistance  with translation, and, if necessary, consultations on publication matters.

Articles of foreign authors should be related to the following countries: Belarus, Lithuania, Poland, Ukraine, Latvia and Estonia. Comparative studies of the region are especially encouraged. Broader comparative research involving at least one priority country as a case is also relevant.

Minimum article size is 30,000 characters (10,000 for book reviews) and maximum is 55,000 characters (22,000 for book reviews).  In addition to the text, the following information must be submitted: a) information about the author; b) abstract of the text; c) 4-5 keywords (tags).

Information about the author should contain research field or discipline, country, academic affiliation and administrative status, and other essential information, not to exceed 2-3 sentences.

Abstract should reflect the main ideas of the text and should not exceed 120 words.

All submitted papers must adhere to the American Political Science Association Style (see: http://writing.wisc.edu/Handbook/DocAPSA.html)

Materials for publication will be accepted until June 25, 2013

The submission of the articles is conducted online.
Please send materials or any relevant questions to bpsreview@palityka.org.