Каб прыняць удзел у канферэнцыі, трэба да 7 траўня падаць запыт аб рэгістрацыі на адрас info@palityka.org.

Ab Imperio. №3/2011

Агляд падрыхтаваны супрацоўнікам Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” Аляксеем Ластоўскім.

Той, хто ўважліва чытаў агляды на папярэднія нумары Ab Imperio, мусіць памятаць, што яны былі прысвечаны адзінай гадавой тэме – Другому свету, то бок спробам патлумачыць, у чым жа заключаюцца ўнікальнасць і спецыфічнасць увасаблення ўласнага варыянта мадэрнасці ў гэтым кутку свету, які для нас апазнаецца ў панаванні Расійскай імперыі, Савецкага Саюза ці наноў – Расіі.

Але дадзены нумар мае і ўласную падтэму “Час Другога свету: імперскія рэвалюцыі і контррэвалюцыі”, і рэдакцыя ставіла мэтай разгледзець тое, якім чынам,  з аднаго боку, рэалізуецца гістарычная перамнасць, а з іншага боку – што мы можым убачыць у кардынальных разрывах і спробах адмаўлення – якія істотныя рысы старага ладу і якія канстытутыўныя аспекты новага парадку.

Істотную частку нумара займае пераклад некалькіх частак з кнігі нямецкага гісторыка Юргена Остэрхамеля “Трансфармацыя свету. Гісторыя ХІХ стагоддзя”. Гэта хутчэй сінтэз вялізнай колькасці сучасных гістарыяграфічных прац, але сінтэз у сваёй найлепшай якасці – калі ўздымаюцца найбольш істотныя канцэптуальныя праблемы і прарывы, характэрныя для ўсяго масіву тэкстаў. Глыбока рэфлексіўна разглядаюцца праблемы перыядызацыі, еўропацэнтрызму, перавызначэння часу і прасторы. Таму чаканні лінейнага наратыву падзей аднаго стагоддзя будуць дарэмнымі, хутчэй гэты тэкст будзе цікавы гісторыкам-прафесіяналам, бо дае добрую арыентацыю ў полі даследаванняў ХІХ стагоддзя – і не толькі аднаго гэтага стагоддзя.

Уласна “гістарычная” частка часопіса пачынаецца з артыкула Даруса Сталюнаса, аўтара грунтоўнай манаграфіі па русіфікацыі на тэрыторыі Літвы і Беларусі ў ХІХ стагоддзі. Новае даследаванне прысвечана праблеме тэрытарыяльнага ўладкавання Расійскай імперыі – наколькі і якім чынам туды пранікае этнанацыянальны прынцып? Сталюнас спыняецца на выпадку Аўгустоўскай/Сувалкскай губерніі, на якую выказвалі прэтэнзіі як польскія, так і літоўскія нацыянальныя сілы. Даследчыка ўсё ж найперш цікавіць рэканструкцыя логікі імперскіх уладаў, асноўнай крыніцай для яго стала дакументацыя генерал-губернатараў, вышэйшых імперскіх чыноўнікаў, якія па-рознаму глядзелі на сітуацыю ў падпарадкаванай ім мясцовасці і выкарыстоўвалі розныя стратэгіі легітымацыі сваіх патрабаванняў. Артыкул літоўскага гісторыка дэманструе, што этнанацыянальны прынцып, хоць быў і чужым для дынастычнай імперыі, усё больш настойліва прабіваўся ў рыторыку і логіку дзеянняў, таму нацыяналізацыя тэрытарыяльнага ўладкавання былой імперыі ў Савецкім Саюзе выглядае хутчэй прагматычным і абумоўленым крокам.

Шырокае распаўсюджванне этнічных і нацыянальных прынцыпаў у Савецкім Саюзе адбывалася не толькі ў сферы адміністрацыйнага падзелу, але і ў розных мясцовых палітыках – у тым ліку, у культурнай палітыцы. Але этнізацыя мусіла весці і да сутыкненняў і канфліктаў: асабліва на этнічна змяшаных тэрыторыях. Мэйхіл Фаўлер разглядае, якім чынам развіваліся ўкраінска-яўрэйскія ўзаемадачыненні ў развіцці тэатра. Аўтар хутчэй скептычна ставіцца да вынікаў гэтых узаемадзеянняў, і хоць пачынае артыкул з прыгожага міфа пра плённы дыялог культур, але закончвае яго сумнай высновай, што савецкія метады бюракратычнага кіравання культурай згодна этнічным крытэрам хутчэй вялі да знікнення гетэрагеннасці і паніжалі магчымасці для творчых інавацый.

“Юбілейнай” падзеі – распаду СССР – на гэты раз прысвечаны адмысловы форум. Найперш прапануюцца два “перыферыйныя” погляды на гэту падзею, якая істотна змяніла ход гісторыі ўсяго свету, але ў лакальнай перспектыве выглядала яна своеасабліва. Так, Сяргей Абашын разглядае тое, якое значэнне мела знікненне савецкай дзяржавы для краін Цэнтральнай Азіі, і што з імі адбылося за дваццаць год самастойнага развіцця. Аўтар імкнецца прадэманстраваць усю складанасць і разнастайнасць тых катэгорый, якія звычайна ўспрымаюцца простымі і ўсётлумачальнымі: “улада”, “нацыянальная дзяржава”, “нацыя”. І адпаведна агульная катэгорыя “постсавецкага” ці “посткамуністчнага” развіцця без адпаведнай кантэкстуалізацыі ў такой прызме можа патлумачыць яшчэ менш.

Венгерскі сацыёлаг Пал Тамаш спрабуе паказаць, якім чынам Савецкі Саюз успрымаўся ў краінах “сацыялістычнага блоку”, якія асноўныя стратэгіі выпрацоўваліся мясцовымі элітамі і інтэлектуламі, каб патлумачыць сваю залежнасць ад магутнага ўсходняга гегемона і наладзіць з ім практычнае ўзаемадзеянне. Што цікава, ён паказвае і ўсю тую структурную абмежаванасць сфармаванай у Цэнтральнай Еўропе веды, хоць менавіта прадстаўнікі гэтага рэгіёна сталі пасля распаду СССР найбольш запатрабаванымі экспертамі па “постсавецкай” прасторы.

Амерыканскі даследчык Дэвід Макдональд таксама спрабуе ўвесці новую перспектыву ў разгляд распаду СССР, але не перыферыйную, як гэта зрабілі папярэднія два аўтары, а больш паглыбленыю ў часе. Ён разглядае змены ва ўспрыняцці ідэі дзяржаўнасці ў Расіі яшчэ з пятроўскіх часоў, дзе дзяржава надзялялася дзвюмя супярэчлівымі функцыямі – ініцыятара і галоўнага суб’екта рэформаў па ўзору еўрапейскай мадэрнасці, і як гаранта захавання ўстойлівасці грамадства. На яго думку, гэта дыхатамічная мадэль прасочваецца на ўсім працягу існавання дзяржаўнасці, аж пакуль неасцярожнае выкарыстанне інавацыйнай мадэлі ў часе Перабудовы не прывяло да крушэння сацыяльнага парадку.

У “архіўнай” рубрыцы Алег Будніцкі спыняецца на тым, як у асяродку расійскай эміграцыі ў 1945 годзе была ўспрынятая перамога Савецкага Саюза ў вайне, якія ідэалагічныя і палітычныя расколы там ўзніклі з нагоды выпрацоўкі новага стаўлення да краіны-пераможцы. Невялікі ўступ суправаджаецца публікацыяй перапіскі паміж расійскімі палітычнымі эмігрантамі.

У часы Халоднай вайны вяртае артыкул амерыканскай даследчыцы Алайны Леман, дзе апісваюцца тое, як прадстаўнікі варожых блокаў (пераважна дыпламаты) успрымалі і апісвалі ўзніклыя дыстанцыі, якія катэгорыі і метафары яны выкарыстоўвалі для пабудовы дыскурса “сваіх” і “чужых”.

Нарэшце, у артыкуле Кірылы Анісімава разглядаецца тое, якім чынам у прозе вядомага расійскага літаратурнага класіка Івана Буніна адлюстроўваліся пытанні Расійскай імперыі, расійскай нацыі – і новаўзніклай савецкай дзяржавы. Даследчык выкарыстоўвае цікавую метафару “бібліятэкі”, каб паказаць горыч Буніна па разбурэнню і дэградацыі элітарнай культуры, яго контррэвалюцыйныя погляды, звязаныя с расчараваннем ў перамозе народнай масы, для якой “высокая культура” імперскага перыяду стала непатрэбным артэфактам мінулай эпохі.

Яшчэ адзін адмысловы форум прысвечаны абмеркаванню кнігі Веры Тольц пра стварэнне і развіццё (ад Расійскай імперыі да Савецкага Саюза) школы ўсходазнаўства ў Санкт-Пецярбургу. Трэба заўважыць, што на думку Штольц гэтыя даследчыкі ці не першымі ажыццявілі крытычную рэвізію расійскага імперыялізму, і такім чынам, іх можна лічыць ледзь не прадвеснікамі сучаснага посткаланіялізму. Водгукі рэцэнзентаў (М. Далбілаў, Сяргей Глебаў, Уладзімір Баброўнікаў) на гэту кнігу пераважна прыязныя, а само абмеркаванне раскрывае важныя аспекты функцыянавання і інстытуцыяналізацыі веды пра “іншых”.

І як заўсёды, у часопісе прысутнічае салідны блок рэцэнзій на новую літаратуру.

Але ўрэшце, калі падумаць, то абраная часопісам стратэгія – высвятлення адметнасці Другога свету – можа ўключаць у сябе абсалютна ўсе працэсы, якія разгортваліся на гэтай тэрыторыі. А калі нейкі канцэпт ахоплівае ўсё, то гэтым самым ён не здольны патлумачыць нічога. Але наўрад ці гэты скепсіс да ўжыванага тэрміну варта выкарыстоўваць да зместу часопіса, які напоўнены матэрыяламі на самым высокім прафесійным узроўні і знаёмства з імі ў любым выпадку будзе карысным і для беларускіх даследчыкаў.

Галоўная акадэмічная падзея года:

Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі

28-30 верасня, 2012  

Паважанае спадарства,

Кансорцыум беларускіх і літоўскіх арганізацый пад эгідай Універсітэта Вітаўта Вялікага (Літва) і Інстытута “Палітычная сфера” (Беларусь) аб’яўляе пра збор індывідуальных заявак для ўдзелу ў Другім Міжнародным Кангрэсе даследчыкаў Беларусі, які мае адбыцца 28-30 верасня 2012 года (Коўна, Літва).

У мерапрыемстве плануецца ўдзел каля двухсот спецыялістаў з розных краін свету, якія займаюцца даследаваннем Беларусі і рэгіёну Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Кангрэс прадугледжвае ўдзел даследчыкаў у галінах сацыяльных і гуманітарных навук. Акрамя гэтага ў межах Кангрэса плануецца абмеркаванне праблем рэгіянальнага развіцця, стасункаў Беларусі з іншымі краінамі і арганізацыя актуальных навуковых і грамадскіх дыскусій. Папярэднюю тэматычную структуру Кангрэса і дысцыплінарныя прыярытэты глядзіце ніжэй.

Больш падрабязную інфармацыю пра канцэпцыю, арганізатараў і партнёраў можна знайсці на вэб-сайце Кангрэса: www.icbs.lt.

Асноўнымі працоўнымі мовамі Кангрэса з’яўляюцца: беларуская, англійская (на гэтыя мовы будзе ажыццяўляцца сінхронны пераклад пленарных і сумесных пасяджэнняў). Дадатковымі мовамі камунікацыі з’яўляюцца: руская, польская і літоўская. Дакладчыкі могуць прадстаўляць тэзісы і рабіць даклады на беларускай, англійскай, літоўскай, польскай і рускай мовах.

Удзельнікі Кангрэса будуць мець магчымасць надрукаваць матэрыялы сваіх выступаў у выглядзе тэзісаў альбо асобных артыкулаў.

Для ўдзелу ў Кангрэсе неабходна:

1) Запоўніць анкету: http://palityka.org/machform/view.php?id=10

2) Запампаваць тэзісы выступу – да 400 слоў на любой працоўнай мове.

3) Пры патрэбе ў кампенсацыі выдаткаў на транспарт і пражыванне – запоўніць адпаведныя формы.

Усе дадатковыя пытанні і інфармацыю дасылайце, калі ласка, на адрас: icbs@palityka.org.

Апошні тэрмін падачы заяўкі – 15 чэрвеня 2012 года.

Арганізатары і партнёры Кангрэса: Універсітэт Вітаўта Вялікага (Літва), Інстытут палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” (Беларусь), Інстытут Вялікага княства Літоўскага (Літва), Міжнародны Кансорцыум “ЕўраБеларусь” (Беларусь), Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў (Беларусь), Інтэрнэт-часопіс “Новая Еўропа” (Беларусь), Цэнтр даследаванняў Усходняй Еўропы пры Варшаўскім Універсітэце (Польшча), Агенцыя гуманітарных тэхналогій (Беларусь), Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь), Сайт экспертнай супольнасці “Наше мнение” (Беларусь), Няўрадавая арганізацыя “Цэнтр усходняй палітыкі” (Літва), Часопіс “Arche” (Беларусь), Інтэрнэт-часопіс “BelarusDigest” (Вялікабрытанія).

Паварот да Беларусі: ідэі, метады, канцэпцыі.

Папярэдняя тэматычная структура Кангрэса

 (на аснове ўхваленых калектыўных заявак і прапаноў)

Гісторыя:

(сацыяльная гісторыя, палітычная гісторыя, эканамічная гісторыя) 

1. Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, сістэма кіравання, заканадаўства, міжнародныя стасункі.

2. Lingua i natio: праблема этнічнасці ў Сярэднявеччы і Раннім Новым часе (казус Вялікага Княства Літоўскага).

3. Мадэрнізацыя, індустрыялізацыя і палітычныя пераўтварэнні: Беларусь ХІХ-ХХ стагоддзяў.

Гуманістыка:

(даследаванне мастацтва, літаратуры, багаслоўскай думкі, біблеістыка)

4. Сучасная беларуская культура: арт-рынак, арт-менеджмент і арт-практыкі.

5. Сучаснае беларускае мастацтва: дыскурс, тэорыя, практыка.

6. Беларускі кінематограф: рэінтэрпрэтацыі “савецкага” і праблемы постсавецкага перыяду.

7. Беларуская літаратура: пераклад, выданне, даследаванне.

8. Беларуская Біблія: праблемы і перспектывы навуковага перакладу.

9. Багаслоўская думка: гістарычны і сацыяльны кантэкст, даследчая праблематыка і перспектывы развіцця.

Сацыяльныя дысцыпліны:

(палітычная навука, палітэканомія, міжнародныя адносіны, еўрапейскія даследаванні) 

10. Інстытуты беларускай палітыкі, 1990-2012.

11. Беларусь у сістэме міжнародных адносін і двухбаковых стасункаў.

12. Еўрапейскія даследаванні ў беларускім кантэксце.

13. Беларусь: выклікі эканамічнай і палітычнай мадэрнізацыі.

Эканоміка:  

14. Праблемы трансфармацыі эканомікі Беларусі.

Міждысцыплінарныя накірункі:

(палітыка памяці, сучасная гісторыя, сацыяльная і палітычная тэорыя, урбаністыка, рэлігіязнаўства, гендэрныя даследаванні)

15. Разнастайнасці (пост)камунізму ў Цэнтральна-Ўсходняй Еўропе.

16. Сацыяльная і гуманітарная веда: змена даследчых парадыгм.

17. Горад, урбанізацыя, гараджане: мінулае і сучаснасць (гістарычная урбаністыка).

18. Беларускае рэлігіязнаўства: вынікі дваццацігадовай гісторыі і перспектывы развіцця.

19. Гендэрныя палітыкі і практыкі ў Беларусі.

20. Тэарэтызаванне гендэру ў беларускай гуманістыцы.

Накірункі, арыентаваныя на практычныя праблемы:

21. Рэфармаванне беларускай сістэмы адукацыі: практыка і канцэптуальнае забеспячэнне.

22. Даследаванні грамадзянскай супольнасці Беларусі.

Прэзэнтуем вашай увазе прэс-рэліз міжнароднага навуковага даследчага праекту, які будзе ажыццяўляцца пры ўдзеле Інстытута “Палітычная сфера”.

Другая сусветная вайна стала самай значнай падзеяй у гісторыі ХХ стагоддзя – эпахальнай, трагічнай, крывавай, яна радыкальным чынам змяніла ўяўленні пра чалавека і канфігурацыю сусветных сіл. У Савецкім Саюзе яна стала называцца Вялікай Айчыннай вайной, і дагэтуль у большасці незалежных рэспублік, якія ўтварыліся пасля распаду камуністычнай звышдзяржавы, гэта падзея ўспамінаецца менавіта так, як было заведзена ў савецкі час.

Здавалася б, так было і так будзе заўжды.

Але гістарычная памяць грамадства заўсёды фармуецца, змяняецца і вызначаецца плынню часу, дзяржаўнай палітыкай, успамінамі людзей.

У першыя паваенныя гады вайна не была далёкай падзеяй, пра які найлепшае ўяўленне можна атрымаць па мастацкіх фільмах. Горыч ад страт, цяжкі паваенны побыт, цяжкасці ўладкавання франтавікоў, тым больш інвалідаў вайны…

Трэба было ствараць памяць пра вайну, якая б аб’ядноўвала грамадства, дапамагала вырашаць канфлікты і спрыяла росту міжнароднага прэстыжу савецкай дзяржавы. А ў цяжкіх і крывавых перыпетыях ваенных гадоў было мноства тэм, якія было вельмі цяжка ўключыць у афіцыйны камуністычны канон: знішчэнне на акупаваных землях габрэйскага насельніцтва, сам досвед акупацыі часткі савецкай тэрыторыі, лёс ваеннапалонных, калабарацыя, нацыяналістычны супраціў.

Таму памяць пра вайну была цяжкай і праблематычнай – як для простых людзей, якія прайшлі праз нягоды і страты блізкіх, так і для ўлад. У брэжнеўскі час сфармаваўся манументальны і гераічны вобраз вайны – але для гэтага трэба было прайсці доўгі і цярністы шлях, пераадолець цяжкасці ў трактоўцы спрэчных момантаў і выпрацаваць агульнапрынятую і зручную мову разумення мінулага.

Менавіта пытанні фармавання і ўсталяванні памяці пра Вялікую Айчынную вайну ў першыя паваенныя дзесяцігоддзі ляглі ў аснову даследавання, у якое залучаны даследнікі з трох краін – Аляксей Ластоўскі (Беларусь), Ірына Склокіна (Украіна), Раман Хандожка (Расія). Даследаванне ажыццяўляецца ў рамках праекта “Гістарычная майстэрня Еўропа” пры падтрымцы фонда “Памяць, адказнасць, будучыня”

Тры навукоўцы і тры гарады – Гародня, Харкаў і Растоў-на-Доне. Тры буйных абласных цэнтры, са сваёй багатай гісторыяй і культурай, адметнымі асаблівасцямі і… ўласным досведам ваеннага часу. Зрэшты, усе тры гарады аб’ядноўвае і тое, што падчас вайны яны былі акупаваны нямецкімі войскамі, хоць перыяд акупацыі доўжыўся розны час.

Мы часта думаем пра Савецкі Саюз як дзяржаву, дзе ўсё было маналітным і аднолькавым – ад адзежы і “Жыгулёўскага” піва да рускай мовы і камуністычнай ідэалогіі. Але калі прыгледзецца ўважліва, то за ўяўнай аднастайнасцю хаваецца мноства разнастайных варыянтаў увасаблення адзінай палітыкі, абумоўленых лакальнай спецыфікай, інтарэсамі мясцовай улады, становішчам рэгіёнаў і рэспублік у агульнасавецкай сістэме. Так і памяць пра вайну, асноўныя рамкі якой вызначаліся ў Маскве, на месцах мела свае адрозненні. Самы яркі прыклад – Беларусь, якая стала “партызанскай рэспублікай”, больш ніводная з рэспублік СССР не атрымала такога ганаровага статусу.

Таму і ў рамках дадзенага даследавання плануецца выявіць як агульную канву фармавання памяці пра вайну, якую можна было б прызнаць універсальнай для ўсяго Савецкага Саюзу, так і тыя адметныя рысы, якія можна было б прызнаць асаблівасцямі савецкіх рэспублік. Але таксама і асаблівасцямі саміх гарадоў – Гародні, Харкава і Растова-на-Доне.

Гісторыя кожнага з гэтых гарадоў добра апісана, тут працуе мноства выдатных гісторыкаў і краязнаўцаў, але даследаванні гарадской гісторыі маюць свае абмежаванні. У рамках будучага даследавання будзе выкарыстоўвацца агульная метадалогія для вывучэння трох гарадоў, што дазволіць правесці параўнанне, вылучыць унікальнае і агульнае. Назвы вуліц і пляцаў, газетныя публікацыі, музейныя экспазіцыі – усе гэтыя сродкі фармавання памяці пра вайну будуць вывучацца і параўноўвацца.

У кастрычніку 2012 года ў Гародні, Харкаве, Растове-на-Доне пройдуць прэзентацыі, дзе можна будзе азнаёміцца з вынікамі даследавання, задаць свае пытанні і паўдзельнічаць у абмеркаванні.

Калі ж у вас цяпер ёсць пытанні, пажаданні і рэкамендацыі, каштоўная інфармацыя, то можаце смела пісаць удзельнікам даследавання:

Аляксей Ластоўскі (Беларусь), lastowski@gmail.com

Ірына Склокіна (Украіна), orysia2011@gmail.com

Раман Хандожка(Расія), ro.khan.man@googlemail.com

У такім пашыраным разуменні асноўныя цяжкасці для развіцця грамадзянскай супольнасці вынікаюць са значна больш глыбокіх і гістарычна ды сацыяльна ўгрунтаваных перадумоў.

Найперш, гэта стан сацыяльнага капіталу, які апроч усяго патрабуе і адпаведных навыкаў па фармаванню асацыяцый і адстойванню грамадзянскага этасу. На вялікі жаль, зараз на Беларусі мы маем справу з вельмі моцна атамізаваным грамадствам, дзе амаль цалкам разарваныя гарызантальныя сувязі, а давер мае вельмі моцна абмежаваную сферу выкарыстання (пераважна, у межах сям’і). Гістарычна склалася, што эліты, якія ў раннемадэрны час выступалі як асноўныя носьбіты грамадзянскіх каштоўнасцей, былі паланізаванымі і ў значнай ступені выключанымі з працэсаў фармавання беларускай нацыі. Гэта вымушае працаваць ад самага базісу – ад пачатковых ведаў і формаў супольнай працы, ад адраджэння лакальных супольнасцей і дабраахвотных асацыяцый.

Беларусь, якую мы зараз маем – гэта ў найбольшай ступені рэзультат камуністычнага эксперыменту са знішчанымі традыцыямі гарадской культуры і палітычнай самаарганізацыі. Уплыў савецкай спадчыны адчуваецца і не толькі на ўзроўні масавай свядомасці: праграмаванне і кантроль грамадзянскай супольнасці з боку дзяржавы, як тое адбывалася ў СССР, па-ранейшаму працягваецца і ў незалежнай Рэспубліцы Беларусь. Таму тое, што ў вонкавым разуменні паўстае як “грамадзянская супольнасць” – вельмі часта з’яўляецца штучным артэфактам, створаным уладнымі органамі. Гэта патрабуе пастаянных працэдур апазнавання і размежавання, аддзялення збожжа ад пустазелля.

Ужо ўзніклым формам арганізацыі да таго ж даводзіцца балансаваць паміж салідарнасцю і разнастайнасцю. Грамадзянская супольнасць мусіць рэпрэзэнтаваць увесь комплекс розных інтарэсаў і каштоўнасцей, групавых ідэнтычнасцей і сацыяльных рухаў. Ніводнае грамадства (у тым ліку і беларускае) не з’яўляецца гамагенным, яно не можа існаваць і развівацца без канфліктаў – але таксама і без працэдур іх вырашэння. Толькі вось той падвышаны ціск з боку беларускай дзяржавы, які і сапраўды існуе, вымушае да надзвычайнай ступені салідарнасці. І ў гэтым плане якраз існуе добры прыклад: Нацыянальная платформа Форума грамадзянскай супольнасці. І нас не павінны палохаць канфлікты і барацьба, якія там разгортваюцца, бо было б несправядліва і цынічна патрабаваць адзінадумства ад таго, што павінна якраз існаваць як месца для артыкуляцыі супярэчлівых інтарэсаў.

Парушаныя на працягу стагоддзяў сацыяльныя сувязі ў выніку мэтанакіраванай палітыкі Расійскай імперыі, а потым і СССР, ды памкненне беларускай улады да максімальнага кантролю над усім жыццём грамадства стварае ўмовы для гіператрафіраванай залежнасці ад знешняй падтрымкі. Мова ідзе не толькі пра абмежаваныя фінансавыя рэсурсы, гэта паўбяды. Фактычна грамадзянская супольнасць становіцца залежнай ад тых мэтаў і задачаў, якія ставяцца донарамі (натуральна, з вельмі абмежаваным разуменнем сітуацыі ў Беларусі). Часта значны сегмент грамадзянскай супольнасці не толькі падладжваецца пад рыторыку эўрапейскіх бюракратычных структур, але і папросту фармальна выконвае падрыхтаваныя звонку рэцэпты. Гэта вымушае тых, каго такая сітуацыя не задавальняе (а іх, на шчасце, таксама шмат), пастаянна змагацца за адстойванне ўласных інтарэсаў і візій дзейнасці, якія былі б сапраўды аўтэнтычнымі і кантэкстуалізаванымі.

Фарміруецца яшчэ адна вельмі небяспечная тэндэнцыя – палітызацыі грамадзянскай супольнасці. На вялікі жаль, яна вельмі часта ўспрымаецца выключна ў рэдукаванай версіі – як інструмент “змагання з аўтарытарным рэжымам”. Гэта ў значнай ступені абумоўлівае і сітуацыю з размеркаваннем рэсурсаў, а ў выніку вядзе да абвастрэння канфрантацыі з дзяржаўнымі органамі. Аднак, забываецца, што пры непазбежнай уключанасці грамадзянскай супольнасці ў актуальныя палітычныя працэсы, у ідэале яна мусіць быць трансцэндэнтнай у дачыненні да палітыкі. Ракіроўка ўладных персаналій мала што зменіць ў Беларусі, калі грамадства не будзе гатовым да актыўнай дэмакратыі, не будзе мець адпаведных каштоўнасцей і нормаў.

Пералічаныя вышэй формы інтэлектуальнай і арганізацыйнай залежнасці вынікаюць з недастатковага ўнутранага прадумвання і асэнсавання беларускай сітуацыі. Што такое Беларусь у Эўропе, што такое дэмакратыя ў Беларусі – гэта надзвычай складаныя пытанні, і спасылкі на працы эўрапейскіх мысляроў і дакументы еўраструктур наўрад ці можна лічыць задаваляльным адказам. Нездарма ўжо з дзесятак год у Беларусі віруе ідэя стварэння нацыянальнага ўніверсітэта, які б стаў сапраўднай пляцоўкай для развіцця публічнай сферы і інтэлектуальнай дзейнасці. У апошнія гады відавочны і істотны прагрэс у гэтым накірунку – я маю на ўвазе стварэнне Лятучага ўніверсітэта, які мае сур’ёзны патэнцыял для ператварэння ў асяродак рэфлексіі і праграмавання развіцця Беларусі. Эўропа і сама мае патрэбу ў крытычнай рэфлексіі не толькі ў сваім цэнтры, але і на франціры – дзе канвенцыйныя каштоўнасці і рэцэпты дзейнасці праходзяць праверку боем.

Звонку можа падацца, што Беларусь закансервавалася ў стане “апошняй дыктатуры ў Эўропе”, але гэта вельмі павярхоўны погляд. Тут ідзе цяжкая арганічная праца з боку грамадзянскай супольнасці, якая ўжо мае свае пазітыўныя наступствы. З боку Эўропы патрабуецца не столькі больш грошай, колькі жадання зразумець і ўспрыняць спецыфічнасць беларускага досведу.

Гэта аўтарская рэдакцыя артыкула, які ўпершыню быў апублікаваны на славацкай мове: Občianska spoločnosť sa v Bielorusku musi pripraviť na aktivnu demokraciu a na zdieľanie potrebnych hodnot // Pontis Newsletter. 2012. #1.

Аляксей Ластоўскі

Аляксей Ластоўскі, супрацоўнік інстытута “Палітычная сфера”, каментуе выказванне Крыштаповіча на літоўскім партале Дэлфі.

15 марта в Минске на заседании круглого стола “Религиозный фактор национальной безопасности Беларуси” доктор философских наук, заместитель директора Информационно-аналитического центра при Администрации президента Беларуси Лев Криштапович предложил отказаться от идеи о том, что белорусская идентичность вышла из Великого княжества Литовского. Это заявление было подхвачено белорусскими СМИ. Впрочем, не только белорусскими.

Цитируем: “Под национальными традициями начинают пропагандироваться и развиваться такие традиции, которые, я считаю, ничего общего не имеют с ментальностью нашего белорусского народа: когда в нашу белорусскую культуру тащат Радзивиллов, Сапег, Огинских, как представителей именно белорусских знатных родов”, – говорил Л. Криштапович в ходе круглого стола в Минске. По его словам, все эти персоналии, несмотря на то, что представители знатных родов родились и жили на территории Беларуси, они принадлежат к другой ментальности и другой нации.

“Представляется, что попытки вывести белорусскую идентичность из так называемого Великого княжества Литовского – это попытки, которые лежат в стороне от реального процесса нашего (белорусского – DELFI) духовного укрепления и развития”.
Как относится к таким заявлениям белорусского ученого, входящего в государственную структуру, на фоне военных парадов в советском духе и одновременных заботах белорусских властей по восстановлению и реставрации замков эпохи ВКЛ? Является ли это частным мнением или же представляет тенденцию в официальной идеологии? За ответами на эти вопросы DELFI обратился к представителям белорусского научного сообщества.

Гл. цалкам: ru.delfi.lt

З мінулага года пачала рэалізоўвацца Праграма прыватызацыі дзяржаўнай маёмасці на 2011-13 гады, якая прадугледжвае раздзяржаўленне больш чым 200 аб’ектаў уласнасці. Гаворка ідзе ў асноўным пра сярэднія і невялікія акцыянерныя таварыствы – продаж іхных акцый ажыццяўляецца з дапамогай аукцыёнаў і не патрабуе санкцыі Прэзідэнта. За першы год рэалізацыі праграмы ў прыватныя рукі перайшло 38 з запланаваных да прыватызацыі 180 аб’ектаў дзяржаўнай уласнасці. Працэс суправаджаўся публікацыяй шырокага масіва дадзеных аб эканамічным стане прадпрыемстваў, узроставым і адукацыйным складзе супрацоўнікаў.
Поспехі, няўдачы і магчымыя наступствы рэалізацыі праграмы прыватызацыі абмяркоўваюць незалежныя даследнікі, эксперты і зацікаўленыя грамадзяне.

Незалежныя даследнікі (Таццяна Чыжова, Дзмітрый Ісаёнак, Лідзія Міхеева) і эксперты абмяркуюць пытанні:

• Характарыстыкі аб’ектаў прыватызацыі. З якім жа маёмасцю паспрабавала развітацца беларуская дзяржава ў 2011?
• Першыя вынікі аукцыёнаў. Поспехі і няўдачы Праграмы прыватызацыі на 2011 год. Найбольш запатрабаваныя галіны, пакупнікі, дынаміка коштаў.
• Сацыяльны зрэз працэсу прыватызацыі. Сацыяльна-дэмаграфічныя характарыстыкі работнікаў выстаўленых на продаж прадпрыемстваў. Магчымыя сацыяльныя наступствы прыватызацыі.
• Звышмалая прыватызацыя – раздзяржаўленне камунальнай уласнасці і продаж невыкарыстаных аб’ектаў у рэгіёнах.

Месца: Галерэя «Ў» (пр. Незалежнасці, 37а). Пачатак: 18-30
Кантакты: kapital.tut@gmail.com

Шаноўныя сябры!

Інстытут “Палітычная сфера” віншуе ўсіх з угодкамі незалежнасці Беларускай народнай рэспублікі.

Кніга Яраслава Раманчука “Либерализм. Идеология счастливого человека” прэтэндуе на максімальна шырокае асвятленне тэматыкі, звязанай з лібералізмам, уключаючы філасофію і ідэалогію лібералізму, розныя формы інтэрвенцыянізму, як пагрозы для свабоды, лібералізацыю ў постсацыялістычных краінах, побытавыя праявы ліберальнай ідэі і шмат чаго яшчэ.

Адкрываючы кнігу спадара Раманчука, мы спачатку сутыкаемся з яго аўтабіяграфіяй, у якой аўтар апісвае асноўныя этапы свайго жыцця і некаторыя важныя дасягненні, сярод якіх – перайманне вопыту такіх вялікіх палітыкаў, як Маргарэт Тэтчэр і Гельмут Коль (с.4). Тут, канешне, ёсць што дадаць, але думаецца, што праз некалькі дзесяцігоддзяў ужо пажылым чалавекам спадар Раманчук дапіша сваю аўтабіяграфію і раскрые гэтае цікавае пытанне.

Паколькі кніга прысвечана лібералізму, то, зразумела, у ёй перадусім мусіць паўставаць тэма свабоды. Аўтар прапаноўвае тры канцэпцыі свабоды, хаця з філасофскага пункту гледжання іх дзве – свабода ў пазітыўным сэнсе і свабода ў негатыўным сэнсе. Да гэтых дзвюх канцэпцыяў свабоды аўтар дадае сваю трэцюю на аснове выказвання лаўрэята Нобелеўскай прэміі Джорджа Сціглера – “Свабода – гэта багацце” (с. 17), аднак, і гэта відавочна, дадзенае вызначэнне знаходзіцца зусім у іншай сэнсавай плоскасці.

Як вядома, класічны і неакласічны лібералізм угрунтаваныя менавіта на “негатыўнай” свабодзе, то бок свабодзе ад. Крытыкуючы “пазітыўную” свабоду і абараняючы “негатыўную” свабоду, аўтар старана абыходзіць называць гэтыя канцэпцыі сваімі навуковымі назвамі, каб не ствараць пэўных канатацыяў, за выключэннем толькі аднаго выпадку, дзе згадваецца “негатывісцкае” (с. 18) вызначэнне.

У сваёй кнізе Раманчук адасабляецца ад розных традыцыяў разумення паняцця “лібералізм”: “Мы выкарыстоўваем слова “ліберал” не так, як яно выкарыстоўваецца сёння ў палітычным лексіконе ЗША. Не так, як яго выкарыстоўваюць у многіх краінах Еўрапейскага Звязу… Ліберал у маім разуменні моцна адрозніваецца ад таго чалавека, якога часцяком называюць лібералам расейскія або ўкраінскія СМІ, эліты і простыя людзі” (с. 20). Калі ўсе вакол разумеюць пад лібералам не тое, што разумее Раманчук, тады ў чым розніца, і чаму Раманчук “адзін у полі воін”?

На самой справе аўтар вельмі моцна перабольшыў, за выключэннем амерыканскай традыцыі. Сапраўды, ў ЗША цяпер лібералізмам называецца ідэя, якая змясцілася ўлева ад класічнага лібералізму. Такая сітуацыя бярэ свае вытокі з пачатку ХХ ст., са з’яўлення так званага “новага” або “сацыяльнага” лібералізму. Што тычыцца еўрапейскай традыцыі, то тут тэрмін “лібералізм” ужываецца ў традыцыйным значэнні, другая справа, што сама ліберальная ідэя ў пэўнай ступені зазнала сацыяльныя ўплывы. І зусім дарма Раманчук адмахваецца ад постсавецкіх лібералаў, якія, па яго словах, на самой справе былі не лібераламі, а “пад сцягам лібералізму павялічвалі памер дзяржавы…, пераразмяркоўвалі дзяржаўныя актывы ва ўласнасць некалькіх групаў, парушалі права ўласнасці” (с. 20). Пры гэтым Раманчук забывае, што гэтыя ж людзі пісалі праграмы ў духу неакласічнага лібералізму, і з гэтымі людзьмі ды іх ідэйнымі пераемнікамі Раманчук і яго палітычныя саратнікі шчыльна супрацоўнічалі і супрацоўнічаюць.

Раманчук працягвае моду запісваць шатландскага мысляра і эканаміста XVIII ст. Адама Сміта ў класікі лібералізму (с. 30), што з’яўляецца пашыраным, але дастаткова спрэчным прыёмам, бо калі б Раманчук спытаў самога Сміта наконт лібералізму, то, відавочна, Адам Сміт не зразумеў бы пра што ідзе гаворка. Інакш кажучы, ці можна пераносіць аформленыя ідэалогіі на час і людзей, што папярэднічалі іх узнікненню?

У 2-й главе “Ворагі лібералізма. Воўкі ў авечай шкуры і без” сярод іншага аўтар высвятляе, што не з’яўляецца “сапраўдным” лібералізмам і аказваецца, што яго нідзе няма. Аўтар адзначае, што “ні адна краіна свету да гэтае пары не пайшла на тое, каб выдаліць дзяржаву з рынку грошай, з адукацыі, аховы здароўя, сродкаў масавай інфармацыі, інфраструктурных і сеткавых сектараў” (с. 192).

Аўтар называе памылковымі ідэі, што: “нібы лібералізацыя прынесла глыбокія змены, якія і адлюстроўваюць сутнасць палітыкі і ідэалогіі правых” (с. 193). Раманчук, канешне, мае рацыю ў тым, што лібералізм як цэласная мадэль у сваёй класічнай форме так і не быў рэалізаваны нідзе, але ці варта тут зыходзіць з дактрынёрскіх пазіцыяў, бо палітыка эканамічнай лібералізацыі ўсё ж мела вялікія поспехі, асабліва падчас свайго чарговага ўздыму ў 1980-1990-я гады. Шкадаванне Раманчука наконт прысутнасці дзяржавы ў некаторых сферах сацыяльнага жыцця ў капіталістычных краінах падштурхоўвае да думкі, якая ўжо неаднаразова лезла ў галаву падчас чытання гэтае кнігі – думкі наконт ідэйных перакананняў спадара Раманчука, пра якія наўпрост ён не заяўляе, а менавіта пра лібертарыянства – андэграўнднае адгалінаванне ліберальнай ідэі, якое яшчэ называюць анарха-капіталізм.

Калі ўсё ж “сапраўдны” лібералізм нідзе ў свеце так і не ўвасоблены, тады саркастычна заўважым, што Раманчук прыдумаў недэрэчны дэвіз да сваёй кнігі – “Модно, умно, круто!”, бо вынікае са зместу кнігі, што лібералізм – гэта не так модна.

Аўтар адначасова спрабуе са старонак кнігі размаўляць на сур’ёзныя тэмы пра ідэі, палітэканомію і жартаваць на мове, якая зусім не пасуе для гэтага. Напрыклад, крытыкуючы брытанца Дж. Харкурта прыхільніка ідэі “трэцяга шляху” паміж лібералізмам і сацыялізмам, Раманчук параўноўвае яго падыход з паводзінамі персанажаў мультфільма “Шрэк” (с. 209).

Кніга выглядае як спроба выкласці ўсё, што Раманчук думае і ведае пра лібералізм і пра тое, што не датычыцца лібералізму, таму яна не з’яўляецца звязанай, у ёй губляюцца сэнсавыя лініі. Асабліва шмат такіх прэтэнзіяў да чацвёртай главы, якая называецца “Лібералізм – навука і мастацтва быць шчаслівым”. Гэта такая мешаніна ўсяго, пра што Раманчук пажадаў выказацца: пра незадаволенасць, якасць жыцця, задавальненні і асалоду, самасвядомасць, культуру, сэкс, слых, працу, сяброў і шмат яшчэ чаго. Відаць гэта ўсё непасрэдна звязана з дасягненнем шчасця па ліберальным рэцэпце аўтара, які, безумоўна, у гэтых сферах спецыяліст.

Вось як, напрыклад, аўтар піша пра сэкс (цытаванне на мове арыгіналу): “Один и тот же сексуальный акт может быть болезненным, пугающим, отвратительным, нейтральным, приятным, экстатическим в зависимости от того, как он связан с целью человека…. Можно сказать, что сексуальная стимуляция сама по себе приятна. Чтобы получить удовольствие от секса, надо быть здоровым и иметь желание. Особых навыков не требуется“ (с. 460). Відаць аўтар бачыць нейкую сувязь гэтай тэмы з індэксамі развіцця чалавечага патэнцыялу, дынамікай валавага ўнутранага прадукту, структурай гандлю і іншымі навуковымі паказальнікамі, якія ён разглядае ў першай главе.

Трэба адзначыць, што аўтар мае літаратурны талент, бо кніга напісана простай для ўспрымання мовай, на працягу ўсёй кнігі вытрыманы высокі эмацыйны запал, што дазваляе яе прачытаць, як гаворыцца, “запоем”, нягледзячы на дастаткова вялікі аб’ём.

Кніга “Либерализм. Идеология счастливого человека” з’яўляецца папулярнай апалагетыкай эканамічнага лібералізму. Аднак яна не падыдзе для тых чытачоў, якія жадаюць даведацца пра лібералізм, як адну з уплывовых ідэалогіяў сучаснасці. Для ўсіх зацікаўленых тэмай лібералізма кніга Раманчука можа быць цікавай магчыма асобнымі момантамі, ды і то без апошняй главы.

Агляд падрыхтаваны супрацоўнікам Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” Аляксеем Ластоўскім.

Наўрад ці «Беларускі гістарычны агляд» патрабуе адмысловай прэзентацыі. Часопіс выходзіць з 1994 года і ўжо даўно заслужыў вельмі станоўчую рэпутацыю як адно з лепшых (а можа і найлепшае) гістарычнае выданне ў нашай краіне. Застаецца толькі здзіўляцца ўпартасці Генадзя Сагановіча, які цягне за сабою «БГА» на працягу 17 год.

Зараз у руках я трымаю том 17, датаваны снежнем 2010 года, хоць насамрэч ён выйшаў увесну 2011 г. Але галоўная тут усё ж сімвалічная прывязка да 2010 года, які ўсім запомніўся маштабнымі святкаваннямі 600-годдзя перамогі пад Грунвальдам. А паколькі менавіта Генадзь Сагановіч апошнім часам актыўна займаецца «Вялікай Вайной» паміж Тэўтонскім ордэнам і саюзнымі польска-літоўскімі войскамі, пра што сведчаць яго апошнія публікацыі, то няма нічога дзіўнага, што юбілей гэтай падзеі стаў цэнтральнай тэмай прадстаўленага тому.

«Грунвальдскі» блок разгляданага часопісу прэзентуе досыць скептычны погляд на пераўтварэнне гістарычнай падзеі ў ключавое «месца памяці» не толькі (і не столькі) беларусаў, але і многіх суседніх народаў. Шведска-нямецкі гісторык Свен Экдаль у сваім артыкуле дае магчымасць азнаёміцца са змененай перспектывай успрыняцця бітвы, бо дае агляд сітуацыі ў Тэўтонскім ордэне напярэдадні бітвы і катастрафічных наступстваў паразы для рыцарскага ордэну. Цікава, што пры гэтым пазначаюцца і тыя хібы ўсталяванай гістарыяграфічнай рэканструкцыі бітвы, якія даўно ігнаруюцца: напрыклад, той момант, што да гэтага часу дакладна не лакалізавана само месца падзеі.

У нейкім сэнсе працягвае гэтую перспектыву яшчэ адзін нямецкі даследчык Уда Арнольд. Праўда, яго артыкул канцэнтруецца пераважна на тым, як успрымалася бітва пад Танэнбергам / Грунвальдам у апошнія два стагоддзі ў Польшчы і Нямеччыне. З тых часоў, як Прусія пачала актыўна сімвалічна выкарыстоўваць ордэнскую спадчыну пасля выгнання Напалеона (калі сам існы яшчэ ордэн быў цалкам пазбаўлены нават прэтэнзіяў на прускія землі), пачынаецца актыўная палітычная эксплуатацыя гэтага мінулага – як Прускай дзяржавай, так і палякамі. Сама ж бітва пад Танэнбергам для прускага ўслаўлення ордэнскага мінулага была нязручнай тэмай, і Уда Арнольд дэманструе самыя розныя стратэгіі прыўлашчання гэтай падзеі. Для палякаў жа бітва пад Грунвальдам на стагоддзі сталася сімвалам пераможнага духу над немцамі, з якімі цягнуліся цяжкія і крывавыя канфлікты. І толькі апошнім часам гэта падзея ператварылася, па словах Арнольда, у «своеасаблівую фальклорна-відовішчную з’яву».

Далейшы артыкул польскага даследчыка Славаміра Юзвяка прэзэнтуе ўжо досыць стандартны гістарыяграфічны падыход і канцэнтруецца на лёсе ваеннапалонных Нямецкага ордэна пасля бітвы пад Карановам 1410 г. (гэтая бітва застаецца практычна ў цені славутай перамогі). Але ўжо закранутую праблематыку сучаснага выкарыстання мінулага для палітычных патрэбаў працягвае Генадзь Сагановіч, які прысвяціў свой новы артыкул сімвалізацыі Грунвальда ў беларускім гістарычным наратыве. Цікава, што для пачынальнікаў беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі (В. Ластоўскі, М. Доўнар-Запольскі, У. Ігнатоўскі) гэта была досыць маргінальная падзея, і толькі палітычная кан’юнктура пазнейшага часу, звязаная з уваскрашэннем панславісцкіх ідэяў і запатрабаваннем на антыгерманскую рыторыку, прывялі да паступовага пашырэння цікавасці да перамогі пад Грунвальдам і да далейшай палітычнай маніпуляцыі гэтай падзеяй. Пры гэтым і ў незалежнай Беларусі ацэнкі Грунвальдскай бітвы шмат у чым успадкоўваюць тыя схемы інтэрпрэтацыі, якія былі распрацаваныя ў савецкія часы – з панславісцкай рыторыкай і адлюстраваннем адвечнай агрэсіі немцаў на Ўсход.

Пасля гэтага тэматычнага блоку можна азнаёміцца з расшыфроўкай публічнай лекцыі, якую прачытаў у Менску 19 траўня 2010 г. славуты (і зараз надзвычай папулярны не толькі ў акадэмічным асяродку) амерыканскі гісторык Тымаці Снайдэр. У прынцыпе, гэтую лекцыю можна палічыць запрашэннем да прачытання кнігі Снайдэра «Рэканструкцыя нацый», якая была выдадзеная БГА ў мінулым годзе ў перакладзе на беларускую мову. Сам Снайдэр нічога надзвычайнага ў сваёй лекцыі не прамаўляе, але падкрэслівае тыя істотныя моманты (напрыклад, наўпроставы ўплыў імперскай палітыкі на нацыяфарміраванне), якія яшчэ пакуль чакаюць падрабязнай распрацоўкі з боку беларускіх гісторыкаў.

У нейкай ступені з гэтай задачай пераклікаецца наступны артыкул Галіны Туміловіч, дзе разбіраецца палітыка Расійскай імперыі адносна шляхецкага саслоўя ў перыяд 1795 – 1863 гг. Пры гэтым даследчыца найбольш цікавіцца лёсам дробнай шляхты, якая была сапраўднай «косткай у горле» для імперскіх уладаў – адкуль і паўстаюць разнастайныя спробы «разбораў» шляхты.

Вельмі цікавы матэрыял прэзэнтуе Алена Маркава, якая даследавала падручнікі БССР 1920-х гг. (у першую чаргу па гісторыі і геаграфіі), і на гэтай падставе прааналізавала тую новую мадэль беларускай ідэнтычнасці, якая ўзнікала на скрыжаванні нацыяналістычнага і сацыялістычнага светапогляду. У падручніках 1920-х гг., на погляд даследчыцы, закладваўся падмурак для новай нацыянальнай ідэнтычнасці, дзе важным складнікам было супрацьпастаўленне іншым, якія персаніфікаваліся пераважна як рускія. Гэты артыкул падкрэслівае значнасць дадзенага перыяду для фармавання беларускай нацыі, што часам застаецца незаўважаным.

Агульныя праблемы функцыянавання і развіцця беларускай гістарыяграфіі закранаюцца ў анкетным апытанні БГА сярод беларускіх гісторыкаў. Тут, канешне, можна заўважыць відавочную пераемнасць з форумам у №12 (2007) часопіса «Україна Модерна», дзе таксама абмяркоўваліся стандарты айчыннай гістарычнай навукі з яўным прыцэлам у бок ВАК. Але закранутыя ў анкетаванні балючыя пытанні паказваюць, што стан беларускай гістарыяграфіі (хоць і значна лепшы ў параўнанні з сацыяльнымі навукамі) патрабуе інавацыйных зменаў, праўда, надзейных рэцэптаў для паляпшэння стану ніхто пакуль прапанаваць не можа. Відавочна, што ліквідацыя ненавіснага ВАКу не прынясе ніякай карысці, калі толькі не будзе прапанавана працэдура замены яго на больш якасны і надзейны альтэрнатыўны інстытут.

Як заўсёды, «Беларускі гістарычны агляд» вылучаецца значным блокам рэцэнзій, закрываючы тым самым велізарную дзірку з рэцэнзаваннем, якая існуе ў беларускай афіцыйнай гістарыяграфіі, дзе напісанне рэцэнзіі – гэта рэдкі і выключна дэкаратыўны акт. Сярод блоку рэцэнзій варта адзначыць разгорнутую і досыць эмацыйную рэцэнзію Уладзіміра Бажанава на «Параўнальную паліталогію» Уладзіміра Роўды. Таксама сярод разгледжаных кніг асаблівую ўвагу прыцягвае грунтоўная манаграфія польскай даследчыцы Дароты Міхалюк пра Беларускую Народную Рэспубліку.

З гэтага нумару ў часопісе адкрываецца і новая рубрыка, дзе анатуюцца артыкулы на гістарычныя тэмы ў розных беларускіх навуковых выданнях, што дае выдатную магчымасць адсочваць гістарычныя публікацыі. Працу аглядальніка Яўгена Глінскага відавочна палягчае скарачэнне колькасці профільных часопісаў, якое адбылося ў параўнанні з 1990-мі гадамі, пра што ўсім іншым даводзіцца толькі шкадаваць. Але праца зроблена сапраўды грунтоўна, і будзем спадзявацца, што гэтая ініцыятыва будзе працягнутая.

Закончваецца 17 том на крыху сумнай ноце – некралогамі ў гонар выбітных гісторыкаў: Юліуша Бардаха, Уладзіміра Ісаенка і Павела Лойкі. На вялікі жаль, і 2011 год стаў не лепшым – гэтым летам адыйшло ў той свет таксама шмат слаўных людзей, у тым ліку і маладых, якія маглі б яшчэ шмат плённа працаваць.
Але жыццё наша працягваецца, і будзем спадзявацца, што яно і надалей будзе суправаджацца свежымі тамамі «Беларускага гістарычнага агляду».