Маладосць, ахвяраваная Беларусі

Уладзiмiр  Ляхоўскi._1Агляд падрыхтаваны ў межах супольнага праекта “Кніжны агляд” Iнстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера” і Цэнтра еўрапейскіх даследаванняў у Мінску.

Ляхоўскі Уладзімір (2012). Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове ХІХ ст. – 1-й палове ХХ ст. (да 1939 г.). Беласток – Вільня: Беларускае гістарычнае таварыства – Інстытут беларусістыкі, 483 с. 

Агляд падрыхтаваны Андрэем Вашкевічам.

Уладзімір Ляхоўскі належыць да ліку тых малапрыкметных падзвіжнікаў, на якіх трымаецца ўся беларуская гістарычная навука. Усё ягонае жыццё – гэта архівы, старыя дакументы, рукапісы, фотаздымкі. Яшчэ цягам апошніх дзесяці гадоў мінулага ХХ стагоддзя бадай што ў кожным нумары легендарнай “Спадчыны” ўдзячнага чытача чакала чарговая сенсацыйная публікацыя гэтага тады яшчэ зусім маладога гісторыка. І Уладзімір Ляхоўскі ніколі свайго чытача не расчароўваў, з гонарам рэалізуючы праекты, кожнага з якіх хапіла бы на цэлую навуковую біяграфію. Гэта былі зборнік дакументаў, прысвечаны Слуцкаму збройнаму чыну, фільм пра С. Булак-Балаховіча або дасюль ненадрукаваны некалькітомнік БНРаўскіх фондаў Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь. Ужо не кажучы літаральна пра сотні навуковых артыкулаў і публікацый дакументаў.

Але прыходзіць час збіраць камяні і пачынаць абагульняць зробленае ў салідных навуковых манаграфіях або большых па памерах папулярных выданнях. І кнігу “Ад гоманаўцаў да гайсакоў…” сапраўды можна разглядаць як своеасаблівы перавал у навуковай працы аднаго з самых выдатных знаўцаў гісторыі беларускага нацыянальна-вызваленчага руху першай паловы ХХ ст.

Маладосць – складаная сацыялагічная катэгорыя, і часцяком даволі цяжка адназначна сказаць, каго можна лічыць прадстаўніком моладзі, а каго не, аднак у барацьбе беларусаў за сваё нацыянальнае вызваленне роля маладых настолькі вялікая, што часам робіцца ўражанне, што беларушчына – гэта асаблівы “вірус”, які чапляецца толькі да маладых, і шмат каго забірае з гэтага свету акурат у маладым узросце. Кастусь Каліноўскі загінуў на царскай шыбеніцы ў 26 гадоў, Браніслаў Тарашкевіч выдаў першую беларускую граматыку ў тым самым узросце, Тамаш Грыб у 25 гадоў кіраваў разгалінаванай беларускай эсэраўскай арганізацыяй а беларускі падпольшчык Янка Філістовіч у тым самым узросце загінуў у сталінскай турме.

У абставіны ўзнікнення, дзейнасці і ідэйнай эвалюцыі першых беларускіх маладзёвых арганізацый і ўводзіць нас манаграфія Ул. Ляхоўскага. Кніга падзелена на пяць частак паводле праблемна-храналагічнага прынцыпу: беларускі маладзёвы рух у часы Расійскай імперыі; дзейнасць маладзёвых арганізацый у 1914 – 1921 гг.; беларускія маладзёвыя актывісты ў СССР; заходнебеларускія маладзёвыя структуры і беларускі студэнцкі рух на эміграцыі.

Фактычна такая структура кнігі адпавядае і храналогіі беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, прапанаванай аўтарам. Структура гэта абапіраецца ў большай ступені на храналогію існавання дзяржаўных утварэнняў на тэрыторыі сучаснай Беларусі, але фактычна адпавядае класічнай канцэпцыі асноўных фазаў нацыянальнага руху прапанаванай чэшскім гісторыкам Міраславам Грохам: фаза А – папярэдняя навуковая дзейнасць, фаза В – пераход да масавай агітацыі, фаза С – масавы нацыянальны рух (Hroch, 2000).

У перыяд развіцця беларускага нацыянальнага руху ў часы Расійскай Імперыі (1795 – 1914) аўтар уключае як дзейнасць маладых студэнтаў-навукоўцаў з Віленскага ўніверсітэту 1820-х гг., якія галоўным чынам вывучалі беларускую культуру і гісторыю, так і выдаўцоў “Гомона” і “Нашай Нівы”, якія працавалі непасрэдна над фармулёўкай беларускай нацыянальнай ідэі і яе прапагандай. Перыяд Першай сусветнай і савецка-польскай войнаў 1914 – 1921 гг. быў часам, калі беларускі рух не паспеўшы разгарнуцца ў фазе В, вымушаны быў пераходзіць да масавай фазы С, фазы непасрэднай барацьбы за нацыянальную дзяржаўнасць. Наступны перыяд 1921 – 1939 гг. беларускі рух, у тым ліку і маладзёвы, існаваў ужо як масавы, хаця і на тэрыторыі БССР і ў Заходняй Беларусі яго развіццё пастаянна спрабавалі прыпыніць.

Важна, што У. Ляхоўскі атаесамляе беларускі нацыянальных рух не з нацыяналізмам, а з больш шырокім з’явішчам, падмуркам якога з’яўляюцца імкненне да культунага рэнесансу ўсіх народаў краю (у тым ліку рускіх, палякаў, татар, яўрэяў, якія досыць актыўна ўдзельнчалі ў працы беларускіх маладзёвых арганізацый таго часу). “Беларускі патрыятызм атаесамляецца не толькі з беларускім этнасам, а з усімі этнічнымі супольнасьцямі, што разам жывуць на гэтай зямлі не адно стагоддзе. Беларускі патрыятызм – гэта непарыўная повязь з беларускай гістарычнай і культурнай традыцыяй, якая склалася на ўмовах культурнай і рэлігійнай талерантнасці. Беларускі патрыятызм – гэта жаданне свабоды, гэта змаганне за свабоду ўсіх грамадзян краіны не зважаючы на іх этнічнае паходжанне і веравызнанне,” – сцвярджае У. Ляхоўскі.

Аўтар не толькі прыводзіць асноўныя звесткі аб шматлікіх беларускіх маладзёвых арганізацыях, але і аналізуе іх ідэалогію, або, лепш сказаць, ідэйную скіраванасць, той шлях, якім тая або іншая маладзёвая групоўка імкнулася ісці да запаветных мэтаў – народнай асветы і незалежнасці Беларусі. Гэта асабліва важна, паколькі беларускі рух той пары, як, дарэчы і сёння, не вылучаўся асаблівым адзінствам. Аднак аўтар нікога не адкідвае, нікога не пазбаўляе права на гістарычны унёсак у беларускі рух.

Шукаць недахопы ў падобнага кшталту працах – няўдзячная справа і, прызнаюся шчыра, я знайшоў у гэтай кнізе ўсе беларускія маладзёвыя арганізацыі, пра якія даводзілася чытаць або бачыць архіўныя матэрыялы раней. А вось разгорнутых нарысаў пра многія структуры раней чытаць не даводзілася. Маючы нават толькі некалькі фактаў пра такія маладзёвыя суполкі, як студэнцкія арганізацыі ў Пулавах, Маскве, Варшаве, Тарту або першыя сацыялістычныя гурткі, аўтар добрасумленна сістэматызаваў іх і ўключыў у сваю манаграфію. Таму кніга можа разглядацца таксама і як энцыклапедыя беларускага маладзёвага руху той пары.

У кнізе згадваюцца больш за паўсотні беларускіх маладзёвых арганізацый канца ХІХ – першых чатырох дзесяцігоддзяў ХХ ст. Найбольш значным з іх прысвечаны аб’ёмныя нарысы. Гэта Гродзенскі гурток беларускай моладзі, так званая мінская “Беларуская хатка”, Беларускі студэнцкі саюз, вучнёўскія арганізацыі заходнебеларускіх гімназій, Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый, усходнебеларускія “Маладняк” і “Узвышша” і многія іншыя. Шмат старонак прысвечана студэнцкай і, шырэй, маладзёвай беларускай прэсе той пары.

Канешне, вылучыць менавіта маладзёвы кампанент ў дзейнасці беларускіх арганізацый часам няпроста і самому аўтару, бо адна справа, калі размова ідзе пра такія ў прынцыпе маладзёвыя структуры, як студэнцкія гурткі, а другая справа, калі размова заходзіць, скажам, пра Таварыства беларускай школы або Беларускую сялянска-работніцкую грамаду. Аднак калі узгадваеш фотаздымкі сяброў ТБШоўскіх арганізацый, дзе на аднаго вусатага дзядзьку прыходзілася дзесяць маладых натхнёных хлопцаў, то і гэтае пытанне да аўтара само па сабе здымаецца.

Аўтар не толькі апісвае, але і аналізуе тагачасную рэчаіснасць. Асабліва цікавы ў гэтым сэнсе падраздзел: “Ва ўмовах польскага панавання: паміж камуністамі і хадэкамі”. Тут аўтар робіць важныя высновы аб тым, што галоўнай задачай як польскай, так і савецкай прапагандысцкай машын была фактычная ліквідацыя беларускага нацыянальна-вызваленчага руху і беларускія дзеячы, асабліва моладзь, часта выступалі ў гэтай геапалітычнай гульні ў якасці разменных манет. Гэтаму, на думку У. Ляхоўскага, у значнай ступені спрыяла і празмерная палітызаванасць тагачасных беларускіх асяродкаў.

Старэйшыя беларускія дзеячы, замест таго, каб класці галоўныя высілкі на пашырэнне нацыянальнай ідэі, асвету і выдавецтва, уцягвалі моладзь у сумніўныя палітычныя праекты, сапраўднымі ініцыятамі якіх найчасцей з’яўляліся савецкая і польская разведкі. Гэта асабліва добра бачна на прыкладзе моладзі, якая масава папаўняла шэрагі Беларускай сялянска-работніцкай грамады і Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі, пасля ўцякала ў БССР, дзе мэтанакіравана нішчылася НКУС. Толькі частка беларускай моладзі не дала сябе прыцягнуць савецкай прапагандзе і папаўняла шэрагі Беларускага студэнцкага саюзу, структур Беларускай хрысціянскай дэмакратыі і Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры.

У кнізе адсутнічаюць прамыя спасылкі на крыніцы і літаратуру, што аўтар тлумачыць найперш навукова-папулярнай формай выкладання матэрыялу і падрыхтоўкай асобнай манаграфіі па тэме, якую плануе хутка выдаць. Затое напрыканцы прыводзіцца ўражваючы колькасцю пазіцыяў спіс літаратуры і крыніц. Толькі адных архівасховішчаў у ім указана дзевяць. Вельмі дапаможа чытачам таксама і грунтоўны біяграфічны паказальнік.

Дарэчы, выкарыстаны аўтарам навукова-папулярны жанр не новы для беларускай гістарычнай літаратуры. Асабліва папулярны ён быў у першай палове 1990-х гг. у часы выхаду часопісаў “Спадчына”, “Беларуская мінуўшчына”, шматлікіх кніжак серыі “Нашы славутыя землякі”. Стыль аўтара дадае матэрыялу лёгкасці ўспрымання і гэта цалкам апраўдана паколькі галоўнай сваёй мэтавай аўдыторыяй У. Ляхоўскі лічыць усё ж не даследчыкаў, а менавіта моладзь.

Асобна трэба выказацца пра канцэпцыю фотаздымкаў. Яны тут – не дадатак да кнігі, а яе самастойная частка, вынік шматгадовых пошукаў і збірання не толькі самога аўтара, але і шматлікіх ягоных сяброў і калегаў. Здымкаў у манаграфіі сотні, дзясяткі з іх публікуюцца ўпершыню.

Галоўны творчы здабытак аўтара – першая сістэматычная гісторыя беларускга маладзёвага руху, напісаная на аснове адшуканага і апрацаванага ім жа велізарнага фактычнага матэрыялу. Галоўная выснова кнігі – тэза аб незнішчальнасці беларускага руху, нават на фоне той выключна спецыфічнай для еўрапейскіх нацыянальных рухаў перарванасці, калі новую хвалю беларускага руху падымалі праз дзесяцігоддзі не нашчадкі ранейшых актывістаў, а моладзь, якая працяглы час падвяргалася паланізацыі і русіфікацыі.

Большасць з дзеячоў беларускага руху, каго мы бачым на здымках у кнізе Ул. Ляхоўскага, так і пайшлі з жыцця маладымі. Актывістаў, якія станавіліся на чале нацыянальнага руху ў барацьбе за незалежнасць, не чакала простае жыццё. Гэта было жыццё падпарадкаванае ахвярнай працы. Ул. Ляхоўскі сваёй манаграфіяй робіць вялікі ўклад не толькі ў вывучэнне барацьбы беларусаў за сваю дзяржаўнасць, але зусім ясна і проста аднаўляе здавалася б страчаную пераемнасць паміж тымі, хто ахвяраваў сабой для Беларусі многа гадоў таму, і хто церпіць за яе сёння. У гэтым ягоная асаблівая заслуга.

 

Літаратура, якая згадваецца ў аглядзе

  • Miroslav Hroch (2000). Social Preconditions of National Revival in Europe. A Comparative Analysis of Social Composition of Patriotic Groups among the Smaller European Nations. New York, Columbia University Press.

 

Check Also

Да 25 мая 2019 збор індывідуальных заявак на VIII Кангрэс

Арганізацыйны камітэт Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі абвяшчае збор індывідуальных заявак на ўдзел у чарговым (восьмым) ...

Яндекс.Метрика